ยโต โขติ กาลปริจฺเฉทวจนเมตํ, ยสฺมึ กาเลติ วุตฺตํ โหติ. อกุสลญฺจ ปชานาตีติ ทสากุสลกมฺมปถสงฺขาตํ อกุสลญฺจ ปชานาติ, นิโรธารมฺมณาย ปชานนาย กิจฺจวเสน "อิทํ ทุกฺขนฺ"ติ ปฏิวิชฺฌนฺโต อกุสลญฺจ ปชานาติ. อกุสลมูลญฺจ ปชานาตีติ ตสฺส มูลปจฺจยภูตํ อกุสลมูลญฺจ ปชานาติ เตเนว ปกาเรน "อยํ ทุกฺขสมุทโย"ติ ปฏิวิชฺฌนฺโต. เอส นโย กุสลญฺจ กุสลมูลญฺจาติ เอตฺถาปิ. ยถา เจตฺถ, เอวํ อิโต ปเรสุ สพฺพวาเรสุ กิจฺจวเสเนว วตฺถุปชานนา เวทิตพฺพา. เอตฺตาวตาปีติ เอตฺตเกน อิมินา อกุสลาทิปชานเนนาปิ. สมฺมาทิฏฺฐิ โหตีติ วุตฺตปฺปการาย โลกุตฺตรสมฺมาทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต โหติ. อุชุคตาสฺส ฯเปฯ อาคโต อิมํ สทฺธมฺมนฺติ เอตฺตาวตา สงฺขิตฺตเทสนา นิฏฺฐิตา โหติ. เทสนาเยว เจสา สงฺขิตฺตา, เตสํ ปน ภิกฺขูนํ วิตฺถารวเสเนว สมฺมามนสิการปฏิเวโธ เวทิตพฺโพ.

ทุติยวาเร ปน เทสนาปิ วิตฺถาเรน มนสิการปฏิเวโธปิ วิตฺถาเรเนว ปวตฺโตติ ๑- เวทิตพฺโพ. ตตฺถ "สงฺขิตฺตเทสนาย เทฺว เหฏฺฐิมมคฺคา, วิตฺถารเทสนาย เทฺว อุปริมมคฺคา กถิตา"ติ ภิกฺขู อาหํสุ. วิตฺถารเทสนาวสาเน "สพฺพโส ราคานุสยํ ปหานายา"ติอาทิวจนํ สมฺปสฺสมานา. เถโร ปนาห "สงฺขิตฺตเทสนายปิ จตฺตาโร มคฺคา ราสิโต กถิตา, วิตฺถารเทสนายปี"ติ. ยา จายํ อิธ สงฺขิตฺตวิตฺถารเทสนา สุวิจารณา อาวีกตา, สา สพฺพวาเรสุ อิธ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. อปุพฺพานุตฺตานปทวณฺณนามตฺตเมว หิ อิโต ปรํ กริสฺสาม.

อกุสลกมฺมปถวณฺณนา