@วิภงฺค. ๓๕/๙๓๘/๔๕๘ ๕ อภิ. สงฺคณิ. ๓๔/๑๒๒๓/๒๘๐, อภิ. วิภงฺค. ๓๕/๙๓๘/๔๕๘ นามํ วิย ปิติสทิสารมฺมณโต นามํ. เอตฺถ จ รูปารมฺมณา ตณฺหา, รูเป ตณฺหาติ รูปตณฺหา. สา กามราคภาเวน รูปํ อสฺสาเทนฺตี ปวตฺตมานา กามตณฺหา. สสฺสตทิฏฺฐิสหคตราคภาเวน รูปํ นิจฺจํ ธุวํ สสฺสตนฺติ เอวํ อสฺสาเทนฺตี ปวตฺตมานา ภวตณฺหา. อุจฺเฉททิฏฺฐิสหคตราคภาเวน รูปํ อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสติ เปจฺจ น ภวิสฺสตีติ เอวํ อสฺสาเทนฺตี ปวตฺตมานา วิภวตณฺหาติ เอวํ ติวิธา โหติ. ยถา จ รูปตณฺหา, ตถา สทฺทตณฺหาทโยปีติ เอตานิ อฏฺฐารส ตณฺหาวิจริตานิ โหนฺติ. ตานิ อชฺฌตฺตรูปาทีสุ อฏฺฐารส, พหิทฺธารูปาทีสุ อฏฺฐารสาติ ฉตฺตึส. อิติ อตีตานิ ฉตฺตึส, อนาคตานิ ฉตฺตึส, ปจฺจุปฺปนฺนานิ ฉตฺตึสาติ อฏฺฐสตํ. "อชฺฌตฺติกสฺสุปาทาย `อสฺมี'ติ โหติ, `อิตฺถสฺมี'ติ โหตี"ติ ๑- วา เอวมาทินา อชฺฌตฺติกรูปาทินิสฺสิตานิ อฏฺฐารส, "พาหิรสฺสุปาทาย `อิมินา อสฺมี'ติ โหติ, `อิมินา อิตฺถสฺมี'ติ โหตี" ๒- เอวมาทินา พาหิรรูปาทินิสฺสิตานิ อฏฺฐารสาติ ฉตฺตึส. อิติ อตีตานิ ฉตฺตึส, อนาคตานิ ฉตฺตึส, ปจฺจุปฺปนฺนานิ ฉตฺตึสาติ เอวํปิ อฏฺฐสตตณฺหาวิจริตานิ โหนฺติ. ปุน สงฺคเห กริยมาเน รูปาทีสุ อารมฺมเณสุ ฉเฬว ตณฺหากายา ติสฺโสเยว กามตณฺหาทโย โหนฺตีติ. เอวํ:-

นิทฺเทสตฺเถน นิทฺเทส- วิตฺถารา วิตฺถารสฺส จ

ปุน สงฺคหโต ตณฺหา วิญฺญาตพฺพา วิภาวินาติ.

เวทนาสมุทยาติ เอตฺถ ปน เวทนาติ วิปากเวทนา อธิปฺเปตา. สา กถํ ฉสุ ทฺวาเรสุ ตณฺหาย ปจฺจโย โหตีติ เจ. อสฺสาทนียโต, สุขาย หิ เวทนาย อสฺสาทเนน สตฺตา เวทนํ มมายนฺตา เวทนาย ตฺณฺหํ อุปฺปาเทตฺวา เวทนาราครตฺตา หุตฺวา จกฺขุทฺวาเร อิฏฺฐเมว รูปํ ปตฺเถนฺติ, ลทฺธา จ นํ อสฺสาเทนฺติ, อารมฺมณทายกานํ จ จิตฺตการาทีนํ สกฺการํ กโรนฺติ. ตถา โสตทฺวาราทีสุ อิฏฺเฐ จ สทฺทาทโย ปตฺเถนฺติ, ลทฺธา จ เน อสฺสาเทนฺติ, อารมฺมณทายกานญฺจ วีณาวาทกคนฺธิกสูทตนฺตวายนานาวิธสิปฺปสนฺทสฺสกาทีนํ สกฺการํ กโรนฺติ. ยถากึ, ยถา ปุตฺตสิเนเหน ปุตฺตํ มมายนฺตา ธาติยาปิ สกฺการํ กโรนฺติ, สปฺปายสปฺปิขีราทีนิเยว นํ ปาเยนฺติ เจว โภเชนฺติ จ. เสสํ วุตฺตนยเมว.