จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทายาติ เอตฺถ ปน จตุนฺนนฺติ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ, จตฺตาริ มหาภูตานีติ วุตฺตํ โหติ. อุปาทายาติ อุปาทิยิตฺวา, คเหตฺวาติ อตฺโถ. นิสฺสายาติปิ เอเก. วตฺตมานนฺติ อยํ เจตฺถ ปาฐเสโส. สมูหตฺเถ วา เอตํ สามิวจนํ. เตน จตุนฺนํ จ มหาภูตานํ สมูหํ อุปาทาย วตฺตมานํ รูปนฺติ อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอวํ สพฺพถาปิ ยานิ จตฺตาริ ปฐวีอาทีนิ มหาภูตานิ, ยญฺจ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย วตฺตมานํ จกฺขายตนาทิเภเทน อภิธมฺเม ปาลิยเมว ๑- วุตฺตํ เตวีสติวิธํ รูปํ, ตํ สพฺพํปิ "รูปนฺ"ติ เวทิตพฺพํ. วิญฺญาณสมุทยาติปิ

วิญฺญาณวารวณฺณนา

[๑๐๑] วิญฺญาณวาเร จกฺขุวิญฺญาณนฺติ จกฺขุมฺหิ วิญฺญาณํ, จกฺขุโต วา ชาตํ วิญฺญาณนฺติ จกฺขุวิญฺญาณํ. เอวํ โสตฆานชิวฺหากายวิญฺญาณานิ. อิตรํ ปน มโนเยว วิญฺญาณนฺติ มโนวิญฺญาณํ. ทฺวิปญฺจวิญฺญาณวชฺชิตสฺส เตภูมิกวิปากจิตฺตสฺเสตํ อธิวจนํ. สงฺขารสมุทยาติ เอตฺถ ปน โย สงฺขาโร ยสฺส วิญฺญาณสฺส ปจฺจโย โหติ, ตสฺส วเสน วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยเนว สงฺขารสมุทยา วิญฺญาณสมุทโย เวทิตพฺโพ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.