[๒๒๘] อิทานิ ตทตฺถทีปิกํ อุปมํ อาหรนฺโต เสยฺยถาปีติอาทิมาห. ตตฺถ อปฐวินฺติ นิปฺปฐวึ กริสฺสามิ, อภาวํ คเมสฺสามีติ อตฺโถ. ตตฺร ตตฺราติ ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน. วิกิเรยฺยาติ ปจฺฉิยา ปํสุํ อุทฺธริตฺวา พีชานิ วิย วิกิเรยฺย. โอฏฺฐุเภยฺยาติ เขฬํ ปาเตยฺย. อปฐวึ กเรยฺยาติ เอวํ กาเยน จ วาจาย จ ปโยคํ กตฺวาปิ สกฺกุเณยฺย อปฐวึ กาตุนฺติ? คมฺภีราติ พหลตฺเตน ทฺวิโยชนสตสหสฺสานิ จตฺตาริ จ นหุตานิ คมฺภีรา. อปฺปเมยฺยาติ ติริยํ ปน อปริจฺฉินฺนา. เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ:- ปฐวี วิย หิ เมตฺตจิตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. กุทฺทาลปิฏกํ คเหตฺวา อาคตปุริโส วิย ปญฺจ วจนปเถ คเหตฺวา อาคตปุคฺคโล. ยถา โส กุทฺทาลปิฏเกน มหาปฐวึ อปฐวึ กาตุํ น สกฺโกติ, เอวํ โว ๒- ปญฺจ วจนปเถ คเหตฺวา อาคตปุคฺคโล เมตฺตจิตฺตสฺส อญฺญถตฺตํ กาตุํ น สกฺขิสฺสตีติ.

[๒๒๙] ทุติยอุปมายํ หลิทฺทินฺติ ยํ กิญฺจิ ปีตกวณฺณํ. นีลนฺติ กํสนีลํ วา ปลาสนีลํ วา. อรูปีติ อรูโป. นนุ จ ทฺวินฺนํ กฏฺฐานํ วา รุกฺขานํ วา เสยฺยานํ วา เสลานํ วา อนฺตรํ ปริจฺฉินฺนากาสํ รูปนฺติ อาคตํ, กสฺมา อิธ อรูปีติ วุตฺโตติ. สนิทสฺสนภาวปฏิกฺเขปโต. เตเนวาห "อนิทสฺสโน"ติ. ตสฺมึ หิ รูปํ ลิขิตุํ, รูปปาตุภาวํ ทสฺเสตุํ น สกฺกา, ตสฺมา "อรูปี"ติ วุตฺโต. อนิทสฺสโนติ ทสฺสนสฺส จกฺขุวิญฺญาณสฺส อนาปาโถ. อุปมาสํสนฺทเน ปเนตฺถ อากาโส วิย เมตฺตจิตฺตํ, ตุลิกปญฺจมา จตฺตาโร รงฺคชาตา วิย ปญฺจ วจนปถา, ตุลิกปญฺจเม รงฺเค คเหตฺวา อาคตปุริโส วิย ปญฺจ วจนปเถ คเหตฺวา อาคตปุคฺคโล. ยถา โส ตุลิกปญฺจเมหิ รงฺเคหิ อากาเส รูปปาตุภาวํ กาตุํ น สกฺโกติ, เอวํ โว ปญฺจ วจนปเถ คเหตฺวา อาคตปุคฺคโล เมตฺตจิตฺตสฺส อญฺญถตฺตํ กตฺวา โทสุปฺปตฺตึ ทสฺเสตุํ น สกฺขิสฺสตีติ.

[๒๓๐] ตติยอุปมายํ อาทิตฺตนฺติ ปชฺชลิตํ. คมฺภีรา อปฺปเมยฺยาติ อิมิสฺสา คงฺคาย คมฺภีรฏฺฐานํ คาวุตํปิ อตฺถิ, อฑฺฒโยชนํปิ, โยชนํปิ. ปุถุลํ ปนสฺสา เอวรูปํเยว, ทีฆโต ปน ปญฺจ โยชนสตานิ, สา กถํ คมฺภีรา อปฺปเมยฺยาติ. เอเตน ปโยเคน ปริวตฺเตตฺวา อุทฺธเนน ๑- อุทกํ วิย ตาเปตุํ อสกฺกุเณยฺยโต. ฐิโตทกํ ปน เกนจิ อุปาเยน องฺคุลมตฺตํ ๒- วา อฏฺฐงฺคุลมตฺตํ วา เอตํ ๓- ตาเปตุํ สกฺกา ภเวยฺย, อยํ ปน น สกฺกา, ตสฺมา เอวํ วุตฺตํ. อุปมาสํสนฺทเน ปเนตฺถ คงฺคา วิย เมตฺตจิตฺตํ, ติณุกฺกํ อาทาย อาคตปุริโส วิย ปญฺจ วจนปเถ คเหตฺวา อาคตปุคฺคโล. ยถา โส อาทิตฺตาย ติณุกฺกาย คงฺคํ ตาเปตุํ น สกฺโกติ, เอวํ โว ปญฺจ ปจนปเถ คเหตฺวา อาคตปุคฺคโล เมตฺตจิตฺตสฺส อญฺญถตฺตํ กาตุํ น สกฺขิสฺสตีติ.