@๓ ฉ.ม. เถโร ๔ ฉ.ม. นิพฺพตฺเตสฺสามีติ วุตฺตาธิปฺปายเมว. อถโข ภควาติ อยํปิ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธิ. สาติสฺส กิร เอตทโหสิ "ภควา มยฺหํ มคฺคผลานํ อุปนิสฺสโย นตฺถีติ วทติ, กึ สกฺกา อุปนิสฺสเย อสติ อุปนิสฺสโย ปฏิกาตุํ, ๑- น หิ ตถาคตา สอุปนิสฺสยสฺเสว ธมฺมํ เทเสนฺติ, ยสฺส กสฺสจิ เทเสนฺติเยว, อหํ พุทฺธสฺส สนฺติกา สุคโตวาทํ ลภิตฺวา สคฺคสมฺปตฺติยา ๒- กุสลํ กริสฺสามี"ติ. อถสฺส ภควา "นาหํ โมฆปุริส ตุยฺหํ โอวาทํ วา อนุสาสนึ วา เทมี"ติ สุคโตวาทํ ปฏิปสฺสมฺเภนฺโต อิมํ เทสนํ อารภิ, ตสฺสตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิทานิ ปริสาย ลทฺธึ สาเธนฺโต ๓- "อิธาหํ ภิกฺขู ปฏิปุจฺฉิสฺสามี"ติอาทิมาห. ตํ สพฺพํปิ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.
[๔๐๐] อิทานิ วิญฺญาณสฺส สปฺปจฺจยภาวํ ทสฺเสตุํ ยํ ยเทว ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จาติ สหาวชฺชเนน ภวงฺคมนญฺจ เตภูมิกธมฺเม จ ปฏิจฺจ. กฏฺฐญฺจ ปฏิจฺจาติอาทิ โอปมฺมนิทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. เตน กึ ทีเปติ? ทฺวารสงฺกนฺติยา อภาวํ. ยถา หิ กฏฺฐํ ปฏิจฺจ ชลมาโน อคฺคิ อุปาทานปจฺจเย สติเยว ชลติ, ตสฺมึ อสติ ปจฺจยเวกลฺเลน ตตฺเถว วูปสมฺมติ, น สกลิกาทีนิ สงฺกมิตฺวา สกลิกคฺคีติอาทิสงฺขยํ คจฺฉติ, เอวเมว จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ ตสฺมึ ทฺวาเร จกฺขุรูปอาโลกมนสิการสงฺขาเต ปจฺจยมฺหิ สติเยว อุปฺปชฺชติ, ตสฺมึ อสติ ปจฺจยเวกลฺเลน ตตฺเถว นิรุชฺฌติ, น โสตาทีนิ สงฺกมิตฺวา โสตวิญฺญาณนฺติอาทิสงฺขฺยํ คจฺฉติ. เอเสว นโย สพฺพวาเรสุ. อิติ ภควา นาหํ วิญฺญาณปฺปวตฺเต ทฺวารสงฺกนฺติมตฺตํปิ วทามิ, อยํ ปน สาติ โมฆปุริโส ภวสงฺกนฺตึ วทตีติ สาตึ นิคฺคเหสิ.
[๔๐๑] เอวํ วิญฺญาณสฺส สปฺปจฺจยภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปน ปญฺจนฺนํปิ ขนฺธานํ สปฺปจฺจยภาวํ ทสฺเสนฺโต ภูตมิทนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ภูตมิทนฺติ อิทํ ขนฺธปญฺจกํ ชาตํ ภูตํ นิพฺพตฺตํ, ตุเมฺหปิ ตํ ภูตมิทนฺติ ภิกฺขเว ปสฺสถาติ. ตทาหารสมฺภวนฺติ ตํ ปเนตํ ขนฺธปญฺจกํ อาหารสมฺภวํ ปจฺจยสมฺภวํ, สติ ปจฺจเย อุปฺปชฺชติ เอวํ ปสฺสถาติ ปุจฺฉติ. ตทาหารนิโรธาติ ตสฺส ปจฺจยสฺส นิโรธา. ภูตมิทํ โนสฺสูติ ภูตํ นุ โข อิทํ, น นุ โข ภูตนฺติ. ตทาหารสมฺภวํ โนสฺสูติ