[๔๐๔] อิมสฺมึ สติ อิทํ โหตีติ อิมสฺมึ อวิชฺชาทิเก ปจฺจเย สติ อิทํ สงฺขาราทิกํ ผลํ โหติ. อิมสฺสุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชตีติ อิมสฺส อวิชฺชาทิกสฺส ปจฺจยสฺส อุปฺปาทา อิทํ สงฺขาราทิกํ ผลํ อุปฺปชฺชติ, เตเนวาห "ยทิทํ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา ฯเปฯ สมุทโย โหตี"ติ. เอวํ วฏฺฏํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วิวฏฺฏํ ทสฺเสนฺโต อวิชฺชาย เตฺวว อเสสวิราคนิโรธาติอาทิมาห. ตตฺถ อวิชฺชาย เตฺววาติ อวิชฺชาย เอว ตุ. อเสสวิราคนิโรธาติ วิราคสงฺขาเตน มคฺเคน อเสสนิโรธา อนุปฺปาทนิโรธา. สงฺขารนิโรโธติ สงฺขารานํ อนุปฺปาทนิโรโธ โหติ, เอวํ นิรุทฺธานํ ปน สงฺขารานํ นิโรธา วิญฺญาณนิโรโธ โหติ, วิญฺญาณาทีนํ จ นิโรธา นามรูปาทีนิ นิรุทฺธานิเยว โหนฺตีติ ทสฺเสตุํ สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธติอาทึ วตฺวา เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหตีติ วุตฺตํ. ตตฺถ เกวลสฺสาติ สกลสฺส, สุทฺธสฺส วา, สตฺตวิรหิตสฺสาติ อตฺโถ. ทุกฺขกฺขนฺธสฺสาติ ทุกฺขราสิสฺส. นิโรโธ โหตีติ อนุปฺปาโท โหติ.
[๔๐๖] อิมสฺมึ อสตีติอาทิ วุตฺตปฏิปกฺขนเยน เวทิตพฺพํ.
[๔๐๗] เอวํ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กเถตฺวา อิทานิ อิมํ ทฺวาทสงฺคปจฺจยวฏฺฏํ สห วิปสฺสนาย มคฺเคน ชานนฺตสฺส ยา ปฏิธาวนา ปหิยฺยติ, ตสฺสา อภาวํ ปุจฺฉนฺโต อปิ นุ ตุเมฺห ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ เอวํ ชานนฺตาติ เอวํ สห วิปสฺสนาย มคฺเคน ชานนฺตา. เอวํ ปสฺสนฺตาติ ตสฺเสว เววจนํ. ปุพฺพนฺตนฺติ ปุริมโกฏฺฐาสํ, อตีตกฺขนฺธธาตุอายตนานีติ อตฺโถ. ปฏิธาเวยฺยาถาติ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน ปฏิธาเวยฺยาถ. เสสํ สพฺพาสวสุตฺเต วิตฺถาริตเมว.
อิทานิ เนสํ ตตฺถ นิจฺจลภาวํ ปุจฺฉนฺโต อปิ นุ ตุเมฺห ภิกฺขเว เอวํ ชานนฺตา เอวํ ปสฺสนฺตา เอวํ วเทยฺยาถ, สตฺถา โน ครูติอาทิมาห. ตตฺถ ครูติ ภาริโก อกามา อนุวตฺติตพฺโพ. สมโณติ พุทฺธสมโณ. อญฺญํ สตฺถารํ อุทฺทิเสยฺยาถาติ อยํ สตฺถา อมฺหากํ กิจฺจํ สาเธตุํ น สกฺโกตีติ อปิ นุ เอวํ สญฺญิโน หุตฺวา อญฺญํ พาหิรกํ สตฺถารํ อุทฺทิเสยฺยาถ. ปุถุสมณพฺราหฺมณานนฺติ เอวํ สญฺญิโน หุตฺวา ปุถูนํ ติตฺถิยสมณานํ เจว พฺราหฺมณานญฺจ. วตโกตุหลมงฺคลานีติ วตสมาทานานิ จ ทิฏฺฐิกุตุหลานิ จ ทิฏฺฐสุตมุตมงฺคลานิ จ. ตานิ สารโต ปจฺจาคจฺเฉยฺยาถาติ เอตานิ สารนฺติ เอวํสญฺญิโน หุตฺวา ปฏิอาคจฺเฉยฺยาถ, เอวํ นิสฺสฏฺฐานิ จ ปุน คเณฺหยฺยาถาติ อตฺโถ. สามํ ญาตนฺติ สยํ ญาเณน ญาตํ. สามํ ทิฏฺฐนฺติ สยํ ปญฺญาจกฺขุนา ทิฏฺฐํ. สามํ วิทิตนฺติ สยํ วิภาวิตํ ปากฏํ กตํ, อุปนีตา โข เม ตุเมฺหติ มยา ภิกฺขเว ตุเมฺห อิมินา สนฺทิฏฺฐิกาทิสภาเวน ธมฺเมน นิพฺพานํ อุปนีตา, ปาปิตาติ อตฺโถ. สนฺทิฏฺฐิโกติอาทีนมตฺโถ วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริโต. อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺตนฺติ เอตํ วจนํ อิทํ ตุเมฺหหิ สามํ ญาตาทิภาวํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ.