@๖ ฉ.ม. ทุกฺขา ๗ ฉ.ม. อวสวตฺตนากาเรน

มคฺคกฺขเณ จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฏิเวเธน ปฏิวิชฺฌติ, เอกาภิสมเยน อภิสเมติ. ทุกฺขํ ปริญฺญาปฏิเวเธน ปฏิวิชฺฌติ, สมุทยํ ปหานปฏิเวเธน, นิโรธํ สจฺฉิกิริยาปฏิเวเธน มคฺคํ ภาวนาปฏิเวเธน ปฏิวิชฺฌติ. ทุกฺขํ ปริญฺญาภิสมเยน อภิสเมติ, สมุทยํ ปหานาภิสมเยน นิโรธํ สจฺฉิกิริยาภิสมเยน มคฺคํ ภาวนาภิสมเยน อภิสเมติ. โส ตีณิ สจฺจานิ กิจฺจโต ปฏิวิชฺฌติ, นิโรธํ อารมฺมณโต. ตสฺมึ จสฺส ผลกฺขเณ ๑- อหํ ทุกฺขํ ปริชานามิ, สมุทยํ ปชหามิ, นิโรธํ สจฺฉิกโรมิ, มคฺคํ ภาเวมีติ อาโภคสมนฺนาหารมนสิการปจฺจเวกฺขณา นตฺถิ. เอตสฺส ปน ปริคฺคณฺหนฺตสฺเสว มคฺโค ตีสุ สจฺเจสุ ปริญฺญาทิกิจฺจํ สาเธนฺโตว นิโรธํ อารมฺมณโต ปฏิวิชฺฌตีติ.

ตสฺมา ปญฺญวาติ วุจฺจตีติ เอตฺถ เหฏฺฐิมโกฏิยา โสตาปนฺโน อุปริมโกฏิยา ขีณาสโว ปญฺญวาติ นิทฺทิฏฺโฐ. โย ปน เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ ปาลิโต จ อฏฺฐกถาโต ๒- จ อนุสนฺธิโต จ ปุพฺพาปรโต จ อุคฺคณฺหิตฺวา เหฏฺฐุปฺปริยํ กโรนฺโต วิจรติ, อนิจฺจทุกฺขอนตฺตาวเสน ปริคฺคหมตฺตํปิ นตฺถิ, อยํ ปญฺญวา นาม, ทุปฺปญฺโญ นามาติ? วิญฺญาณจริโต นาเมส, ปญฺญวาติ น วตฺตพฺโพ. อถ โย ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา วิปสฺสนาปฏิปาฏิยา สมฺมสนฺโต อชฺช อชฺเชว อรหตฺตนฺติ วิจรติ, ๓- อยํ ปญฺญวา นาม, ทุปฺปญฺโญ นามาติ? ภชาปิยมาโน ปญฺญวาปกฺขํ ภชติ. สุตฺเต ปน ปฏิเวโธว กถิโต.

วิญฺญาณํ วิญฺญาณนฺติ อิธ กึ ปุจฺฉติ? เยน วิญฺญาเณน สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา เอส ปญฺญวา นาม ชาโต, ๔- ตทสฺส อาคมนวิปสฺสนา วิญฺญาณํ กมฺมการกจิตฺตํ ๔- ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ. สุขนฺติปิ วิชานาตีติ สุขเวทนํปิ วิชานาติ. อุปริปททฺวเยปิ เอเสว นโย. อิมินา เถโร "สุขํ เวทนํ เวทยมาโน สุขํ เวทนํ เวทยามีติ ปชานาตี"ติอาทินา ๕- นเยน อาคตเวทนาวเสน อรูปกมฺมฏฺฐานํ กเถสิ. ตสฺสตฺโถ สติปฏฺฐาเน วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.