๘. มหาหัตถิปโทปมสูตร
8. Mahāhatthipadopamasuttavaṇṇanā
[300] Evamme sutanti mahāhatthipadopamasuttaṃ. Tattha jaṅgalānanti paṭhavītalavāsīnaṃ. Pāṇānanti sapādakapāṇānaṃ. Padajātānīti padāni. Samodhānaṃ gacchantīti odhānaṃ upakkhepaṃ gacchanti. Aggamakkhāyatīti seṭṭhaṃ akkhāyati. Yadidaṃ mahantattenāti mahantabhāvena aggamakkhāyati, na guṇavasenāti attho. Ye keci kusalā dhammāti ye keci lokiyā vā lokuttarā vā kusalā dhammā. Saṅgahaṃ
Tattha "sabbe khattiyā āgacchantu sabbe brāhmaṇā"ti evaṃ samānajātivasena saṅgaho sajātisaṅgaho nāma. "sabbe kosalakā sabbe māgadhikā"ti evaṃ sañjātidesavasena saṅgaho sañjātisaṅgaho nāma. "sabbe rathikā sabbe dhanuggahā"ti evaṃ kiriyavasena saṅgaho kiriyasaṅgaho nāma. "cakkhāyatanaṃ katamakkhandhagaṇanaṃ gacchatīti, cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchati. Hañci cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchati, tena vata re vattabbe cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhena saṅgahitan"ti ayaṃ gaṇanasaṅgaho nāma, imasmiṃpi ṭhāne ayameva adhippeto.
Nanu ca "catunnaṃ ariyasaccānaṃ kati kusalā kati akusalā kati abyākatāti pañhassa vissajjane samudayasaccaṃ akusalaṃ, maggasaccaṃ kusalaṃ, nirodhasaccaṃ abyākataṃ, dukkhasaccaṃ siyā kusalaṃ, siyā akusalaṃ, siyā abyākatan"ti āgatattā catubhūmikampi kusalaṃ diyaḍḍhameva saccaṃ bhajati. Atha kasmā mahāthero catūsu ariyasaccesu saṅgahaṃ gacchatīti āhāti. Saccānaṃ antogadhattā. Yathā hi "sādhikamidaṃ bhikkhave diyaḍḍhasikkhāpadasataṃ anvaḍḍhamāsaṃ uddesaṃ āgacchati, yattha atthakāmā kulaputtā sikkhanti. Tisso imā bhikkhave sikkhā adhisīlasikkhā adhicittasikkhā adhipaññāsikkhā"ti ettha sādhikamidaṃ diyaḍḍhasikkhāpadasataṃ ekā adhisīlasikkhāva hoti, taṃ sikkhantopi tisso sikkhā sikkhatīti dassito, sikkhānaṃ antogadhattā. Yathā ekassa hatthipadassa catūsu koṭṭhāsesu ekasmiṃ koṭṭhāse otiṇṇānipi dvīsu tīsu catūsu koṭṭhāsesu otiṇṇānipi siṅgālasasamigādīnaṃ pādāni hatthipade samodhānaṃ gatāneva honti. Hatthi padato amuccitvā tasseva antogadhattā. Evameva ekasmiṃpi dvīsupi tīsupi catūsupi saccesu gaṇanaṃ gatā dhammā catūsu saccesu gaṇanaṃ gatāva honti, saccānaṃ antogadhattāti diyaḍḍhasaccagaṇanaṃ gatepi kusaladhamme "sabbe te catūsu ariyasaccesu saṅgahaṃ gacchantī"ti āha. "dukkhe ariyasacce"tiādīsu uddesapadesu ceva jātipi dukkhātiādīsu niddesapadesu ca