นิทฺเทเส ปน สพฺยาปชฺฌนฺติ สทุกฺขํ. กายทฺวาราทีสุ กายทฺวาเร คหณาทิวเสน โจปนปฺปตฺตา ทฺวาทส อกุสลเจตนา สพฺยาปชฺฌกายสงฺขาโร นาม. วจีทฺวาเร หนุสญฺโจปนวเสน วจีเภทปฺปวตฺติกา ตาเยว ทฺวาทส วจีสงฺขาโร นาม. อุภยโจปนํ อปฺปตฺตา รโห จินฺเตนฺตสฺส มโนทฺวาเร ปวตฺตา มโนสงฺขาโร นาม. อิติ ตีสุปิ ทฺวาเรสุ กายทุจฺจริตาทิเภทา อกุสลเจตนาว สงฺขาราติ เวทิตพฺพา. อิมสฺมึ หิ สุตฺเต เจตนา ธุรํ. อุปาลิสุตฺเต กมฺมํ. อภิสงฺขริตฺวาติ สงฺกฑฺฒิตฺวา, ปิณฺฑํ กตฺวาติ อตฺโถ. สพฺยาปชฺฌํ โลกนฺติ สทุกฺขํ โลกํ อุปปชฺชติ สพฺยาปชฺฌา ผสฺสา ผุสนฺตีติ สทุกฺขวิปากผสฺสา ผุสนฺติ. เอกนฺตทุกฺขนฺติ นิรนฺตรทุกฺขํ. ภูตาต เหตฺวตฺเถ นิสฺสกฺกวจนํ, ภูตกมฺมโต ภูตสฺส สตฺตสฺส อุปปตฺติ โหติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ:- ยถาภูตํ กมฺมํ สตฺตา กโรนฺติ, ยถาภูเตน กมฺเมน กมฺมสภาควเสน เตสํ อุปปตฺติ โหติ. เตเนวาห "ยํ กโรติ เตน อุปปชฺชตี"ติ. เอตฺถ จ เตนาติ กมฺเมน วิย วุตฺตา, อุปปตฺติ จ นาม วิปาเกน โหติ. ยสฺมา ปน วิปากสฺส กมฺมํ เหตุ, ตสฺมา เตน มูลเหตุภูเตน กมฺเมน นิพฺพตฺตตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. ผสฺสา ผุสนฺตีติ เยน กมฺมวิปาเกน นิพฺพตฺตา, ตํกมฺมวิปากผสฺสา ผุสนฺติ. กมฺมทายาทาติ กมฺมทายชฺชา ๑- กมฺมเมว เนสํ ทายชฺชํ สนฺตกนฺติ ๒- วทามิ.

อพฺยาปชฺฌนฺติ นิทฺทุกฺขํ. อิมสฺมึ วาเร กายทฺวาเร ปวตฺตา อฏฺฐกามาวจรกุสลเจตนา กายสงฺขาโร นาม. ตาเยว วจีทฺวาเร ปวตฺตา วจีสงฺขาโร นาม. มโนทฺวาเร ปวตฺตา ตาเยว อฏฺฐ ติสฺโส จ เหฏฺฐิมชฺฌานเจตนา อพฺยาปชฺฌมโนสงฺขาโร ๓- นาม. ฌานเจตนา ตาว โหตุ, กามาวจรา กินฺติ อพฺยาปชฺฌมโนสงฺขารา นาม ชาตาติ. กสิณสชฺชนกาเล ๔- จ กสิณาเสวนกาเล จ ลพฺภนฺติ. กามาวจรเจตนา ปฐมชฺฌานเจตนาย ฆฏิตา, จตุตฺถชฺฌานเจตนา ตติยชฺฌานเจตนาย ฆฏิตา. อิติ ตีสุปิ ทฺวาเรสุ กายสุจริตาทิเภทา กุสลเจตนาว สงฺขาราติ เวทิตพฺพา. ตติยวาโร อุภยมิสฺสกวเสน เวทิตพฺโพ.

@๓ ฉ.ม. อพฺยาพชฺฌมโนสงฺขาโร ๔ ก. กสิณสมาปชฺชนกาเล