บทว่า ปฏิกฺโกสนฺติ ได้แก่ ห้าม คือปฏิเสธ.

ในบทว่า สญฺญา โรโค เป็นต้น ชื่อว่าเป็นดังโรค เพราะอรรถว่าเบียดเบียน. ชื่อว่าเป็นเหมือนหัวฝี เพราะอรรถว่ามีโทษ. ชื่อว่าเป็นเหมือนลูกศร เพราะอรรถว่าตามเข้าไป.

ในบทว่า อาคตึ วา เป็นต้น ชื่อว่าการมา เพราะอำนาจปฏิสนธิ. ชื่อว่าการไป เพราะอำนาจคติ. ชื่อว่าจุติ เพราะอำนาจการเคลื่อนไป. ชื่อว่าอุปบัติ เพราะอำนาจการเข้าถึง. ชื่อว่าเจริญงอกงามไพบูลย์ เพราะอำนาจการเข้าถึงบ่อยๆ แล้วไปๆ มาๆ.

ในภพที่มีขันธ์ ๔ แม้เว้นรูป ความเป็นไปของวิญญาณย่อมมีได้โดยแท้ แต่ในภพที่เหลือ เว้นขันธ์ ๓ วิญญาณย่อมเป็นไปไม่ได้. แต่สำหรับปัญหานี้ท่านกล่าวด้วยอำนาจภพที่มีขันธ์ ๕ ก็ในภพที่มีขันธ์ ๕ เว้นขันธ์ทั้งหลายประมาณเท่านี้ ชื่อว่าความเป็นไปของวิญญาณ ย่อมไม่มี ส่วนในอธิการนี้ นักพูดเคาะกล่าวในข้อนี้ว่า เพราะพระบาลีว่า เว้นจากรูป ดังนี้เป็นต้น แม้ในอรูปภพก็มีรูป และแม้ในอสัญญีภพก็มีวิญญาณ.

เล่มที่ ๑๔ มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์๓๖

อรรถกถา ฉบับแปลไทย เป็นงานของผู้แปลและผู้จัดพิมพ์ฉบับแปล คัดมาตามต้นฉบับโดยไม่แก้ถ้อยคำ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากเจ้าของประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที

ที่มาและฉบับอื่นของ “๒. ปัญจัตตยสูตร”