บทว่า ทุกฺเข ญาณํ ได้แก่ ญาณในการแทงตลอดด้วยการฟังและการพิจารณา. ในทุกขสมุทัยก็เหมือนอย่างนั้น. ปฏิเวธญาณในการฟัง ย่อมควรในทุกขนิโรธ. ย่อมควรในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาเหมือนกัน.

ในสังกัปปะทั้งหลายมีเนกขัมมสังกัปปะเป็นต้น ความดำริว่า สังกัปปะเกิดขึ้นแล้วแก่ผู้พิจารณากาม ด้วยอรรถว่ากามเป็นข้าศึก หรือโดยความสลัดออกจากกามก็ดี สังกัปปะทำการกำจัดกาม คือความเข้าไปสงบระงับกามเกิดขึ้นแล้วก็ดี สังกัปปะเกิดขึ้นในที่สุดแห่งการสงบจากกามก็ดี ชื่อว่าเนกขัมมสังกัปปะ.

แม้ในบททั้งสองที่เหลือก็นัยนี้เหมือนกัน.

ก็สังกัปปะเหล่านั้นแม้ทั้งหมดในบุพภาคได้ในจิตต่างๆ ในขณะแห่งมรรคย่อมได้ในจิตเดียว.

เล่มที่ ๑๔ มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์๖๙๙

อรรถกถา ฉบับแปลไทย เป็นงานของผู้แปลและผู้จัดพิมพ์ฉบับแปล คัดมาตามต้นฉบับโดยไม่แก้ถ้อยคำ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากเจ้าของประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที

ที่มาและฉบับอื่นของ “๑๑. สัจจวิภังคสูตร”