๒. ฉพฺพิโสธนสุตฺตวณฺณนา

[๙๘] เอวมฺเม สุตนฺติ ฉพฺพิโสธนสุตฺตํ. ตตฺถ ขีณา ชาตีติอาทีสุ เอเกนาปิ ปเทน อญฺญา พฺยากตาว โหติ, ทฺวีหิปิ. อิธ ปน จตูหิ ปเทหิ อญฺญํ พฺยากรณํ อาภตํ. ๑- ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐวาทิตาติอาทีสุ ยาย เจตนาย ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐํ เมติ วทติ, สา ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐวาทิตา นาม. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อยมนุธมฺโมติ อยํ สภาโว. อภินนฺทิตพฺพนฺติ น เกวลํ อภินนฺทิตพฺพํ, ปรินิพฺพุตสฺส ปนสฺส สพฺโพปิ ขีณาสวสกฺกาโร กาตพฺโพ. อุตฺตริปโญฺหติ สเจ ปนสฺส เวยฺยากรเณน อสนฺตุฏฺฐา โหถ, อุตฺตริมฺปิ อยํ ปโญฺห ปุจฺฉิตพฺโพติ ทสฺเสติ. อิโต ปเรสุปิ ตีสุ วาเรสุปิ อยเมว นโย.

[๙๙] อพลนฺติ ทุพฺพลํ. วิราคุนนฺติ วิคจฺฉนสภาวํ. อนสฺสาสิกนฺติ อสฺสาสวิรหิตํ. อุปายูปาทานาติ ตณฺหาทิฏฺฐีนเมตํ อธิวจนํ. ตณฺหาทิฏฺฐิโย หิ เตภูมกธมฺเม อุเปนฺตีติ อุปายา, ๒- อุปาทิยนฺตีติ อุปาทานา. เจตโส อธิฏฺฐานาภินิเวสานุสยาติปิ ตาสํเยว นามํ. จิตฺตํ หิ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ สกฺกายธมฺเมสุ ติฏฺฐติ อธิติฏฺฐตีติ ๓- ตณฺหาทิฏฺฐิโย เจตโส อธิฏฺฐานา, ตาหิ จ ๔- ตํ อภินิวิสตีติ อภินิเวสา, เอตาหิเยว ตํ อนุเสตีติ อนุสยาติ วุจฺจนฺติ. ขยา วิราคาติอาทีสุ ขเยน วิราเคนาติ อตฺโถ. สพฺพานิเปตานิ ๕- อญฺญมญฺญเววจนาเนว.

[๑๐๐] ปฐวีธาตูติ ปติฏฺฐานธาตุ. อาโปธาตูติ อาพนฺธนธาตุ. เตโชธาตูติ ปริปาจนธาตุ. วาโยธาตูติ วิตฺถมฺภนธาตุ. อากาสธาตูติ อสมฺผุฏฺฐธาตุ. วิญฺญาณธาตูติ วิชานนธาตุ. น อตฺตโต อุปคจฺฉินฺติ อหํ อตฺตาติ อตฺตโกฏฺฐาเสน น อุปาคมึ. น จ ปฐวีธาตุนิสฺสิตนฺติ ปฐวีธาตุนิสฺสิตา เสสธาตุโย จ อุปาทารูปญฺจ อรูปกฺขนฺธา จ. เตปิ หิ นิสฺสิตวตฺถุรูปานํ ปฐวีธาตุนิสฺสิตตฺตา เอเกน ปริยาเยน ปฐวีธาตุนิสฺสิตาว. ตสฺมา "น จ ปฐวีธาตุนิสฺสิตนฺ"ติ วทนฺโต เสสรูปารูปธมฺเมปิ อตฺตโต น อุปคจฺฉินฺติ วทติ. อากาสธาตุนิสฺสิตปเท ปน