[๑๗๗] อมนสิกริตฺวา มนุสฺสสญฺญนฺติ อิธ คามสญฺญํ น คณฺหาติ. กสฺมา? เอวํ กิรสฺส อโหสิ "มนุสฺสสญฺญาย คามสญฺญํ นิพฺพตฺเตตฺวา, อรญฺญสญฺญาย, มนุสฺสสญฺญํ, ปฐวีสญฺญาย อรญฺญสญฺญํ, อากาสานญฺจายตนสญฺญาย ปฐวีสญฺญํ ฯเปฯ เนวสญฺญานาสญฺญายตนสญฺญาย อากิญฺจญฺญายตนสญฺญํ, วิปสฺสนาย เนวสญฺญานาสญฺญายตนสญฺญํ, มคฺเคน วิปสฺสนํ นิพฺพตฺเตตฺวา อนุปุพฺเพน อจฺจนฺตสุญฺญตํ นาม ทสฺเสสฺสามี"ติ. ตสฺมา เอวํ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ ปฐวีสญฺญนฺติ กสฺมา อรญฺญสญฺญํ ปหาย ปฐวีสญฺญํ มนสิกโรติ? อรญฺญสญฺญาย วิเสสานธิคมนโต. ยถา หิ ปุริสสฺส รมณียํ เขตฺตฏฺฐานํ ทิสฺวา "อิธ วุตฺตา สาลิอาทโย สุฏฺฐุ สมฺปชฺชิสฺสนฺติ, มหาลาภํ ลภิสฺสามี"ติ สตฺตกฺขตฺตุมฺปิ ๑- เขตฺตฏฺฐานํ โอโลเกนฺตสฺส สาลิอาทโย น สมฺปชฺชนฺเตว, สเจ ปน ตํ ฐานํ วิหตขาณุกกณฺฏกํ กตฺวา กสิตฺวา วปติ, เอวํ สนฺเต สมฺปชฺชนฺติ, เอวเมว "อิทํ อรญฺญํ, อยํ รุกฺโข, อยํ ปพฺพโต, อยํ นีโลภาโส วนสณฺโฑ"ติ สเจปิ สตฺตกฺขตฺตุํ อรญฺญสญฺญํ มนสิกโรติ, เนวูปจารํ น สมาธึ ปาปุณาติ, ปฐวีสญฺญา ปนสฺส ธุวเสวนํ กมฺมฏฺฐานํ ปฐวีกสิณํ ปริกมฺมํ กตฺวา ฌานานิ นิพฺพตฺเตตฺวา ฌานปฏฺฐานมฺปิ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา สกฺกา อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ. ตสฺมา อรญฺญสญฺญํ ปหาย ปฐวีสญฺญํ มนสิกโรติ. ปฏิจฺจาติ ปฏิจฺจ สมฺภูตํ.

อิทานิ ยสฺมึ ปฐวีกสิเณ โส ปฐวีสญฺญี โหติ, ตสฺส โอปมฺมทสฺสนตฺถํ เสยฺยถาปีติอาทิมาห. ตตฺถ อุสภสฺส เอตนฺติ อาสภํ. อญฺเญสํ ปน คุนฺนํ คณฺฑาปิ โหนฺติ ปหาราปิ. เตสํ หิ จมฺมํ ปสาริยมานํ นิพฺพลิกํ น โหติ, อุสภสฺส ลกฺขณสมฺปนฺนตาย เต โทสา นตฺถิ. ตสฺมา ตสฺส จมฺมํ คหิตํ. สํกุสเตนาติ ขีลสเตน. สุวิหตนฺติ ปสาเรตฺวา สุฏฺฐุ วิหตํ. อูนกสตสํกุวิหตํ หิ นิพฺพลิกํ น โหติ, สงฺกุเตน วิหตํ เภริตลํ วิย นิพฺพลิกํ โหติ. ตสฺมา เอวมาห. อุกฺกูลวิกฺกูลนฺติ อุจฺจนีจํ ถลฏฺฐานํ นินฺนฏฺฐานํ. นทีวิทุคฺคนฺติ นทิโย เจว ทุคฺคมนฏฺฐานญฺจ. ๒- ปฐวีสญฺญํ ปฏิจฺจ มนสิกโรติ เอกตฺตนฺติ