ตตฺถ ตตฺถาติ ปจฺจุปฺปนฺนมฺปิ ธมฺมํ ยตฺถ ยตฺเถว อุปฺปนฺโน, ตตฺถ ตตฺเถว จ นํ อนิจฺจานุปสฺสนาทีหิ สตฺตหิ อนุปสฺสนาหิ โย วิปสฺสติ, อรญฺญาทีสุ วา ตตฺถ ตตฺเถว วิปสฺสติ. อสํหีรํ อสงฺกุปฺปนฺติ อิทํ วิปสฺสนาปฏิวิปสฺสนาทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. วิปสฺสนา หิ ราคาทีหิ น สํหีรติ น สงฺกุปฺปตีติ อสํหีรํ อสงฺกุปฺปํ, ตํ อนุพฺรูหเย, วฑฺเฒยฺย, ปฏิวิปสฺเสยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา นิพฺพานํ ราคาทีหิ น สํหีรติ น สงฺกุปฺปตีติ อสํหีรํ อสงฺกุปฺปํ. ตํ วิทฺวา ปณฺฑิโต ภิกฺขุ อนุพฺรูหเย, ปุนปฺปุนํ ตทารมฺมณํ ตํ ผลสมาปตฺตึ อปฺเปนฺโต วฑฺเฒยฺยาติ อตฺโถ.
ตสฺส ปน อนุพฺรูหนฺตสฺส อตฺถาย:- อชฺเชว กิจฺจมาตปฺปนฺติ กิเลสานํ อาตาปนปริตาปเนน อาตปฺปนฺติ ลทฺธนามํ วีริยํ อชฺเชว กาตพฺพํ. โก ชญฺญา มรณํ สุเวติ เสฺว ชีวิตํ วา มรณํ วา โก ชานาติ. อชฺเชว ทานํ วา กริสฺสามิ, สีลํ วา รกฺขิสฺสามิ, อญฺญตรํ วา ปน กุสลํ กริสฺสามีติ หิ "อชฺช ตาว ปปญฺโจ อตฺถิ, เสฺว วา ปุนทิวเส วา กริสฺสามี"ติ จิตฺตํ อนุปฺปาเทตฺวา อชฺเชว กริสฺสามีติ เอวํ วีริยํ กาตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. มหาเสเนนาติ อคฺคิวิสสตฺถาทีนิ หิ อเนกานิ มรณการณานิ ตสฺส เสนา, ตาย มหติยา เสนาย วเสน มหาเสเนน เอวรูเปน มจฺจุนา สทฺธึ "กติปาหํ ตาว อาคเมหิ, ยาวาหํ พุทฺธปูชาทึ อตฺตโน อวสฺสยกมฺมํ กโรมี"ติ เอวํ มิตฺตสนฺถวาการสงขาโต ๑- วา, "อิทํ สตํ วา สหสฺสํ วา คเหตฺวา กติปาหํ อาคเมหี"ติ เอวํ ลญฺจานุปฺปทานสงฺขาโต วา, "อิมินา ๒- พลราสินา ปฏิพาหิสฺสามี"ติ เอวํ พลราสิสงฺขาโต วา สงฺคโร นตฺถิ. สงฺคโรติ หิ มิตฺตสนฺถวาการลญฺจานุปฺปทานพล- ราสีนํ นามํ, ตสฺมา อยมตฺโถ วุตฺโต.
อตนฺทิตนฺติ อนลสํ อุฏฺฐาหกํ. เอวํ ปฏิปนฺนตฺตา ภทฺโท เอกรตฺโต อสฺสาติ ภทฺเทกรตฺโต. อิติ ตํ เอวํ ปฏิปนฺนํ ปุคฺคลํ "ภทฺเทกรตฺโต อยนฺ"ติ ราคาทีนํ สนฺตตาย สนฺโต พุทฺธมุนิ อาจิกฺขติ.
[๒๗๓] เอวํรูโปติอาทีสุ กาโฬปิ สมาโน อินฺทนีลมณิวณฺโณ อโหสินฺติ วา เอวํ มนุญฺญรูปวเสเนว เอวํรูโป อโหสึ. กุสลสุขโสมนสฺสเวทนาวเสเนว เอวํเวทโน. ตํสมฺปยุตฺตานํเยว สญฺญาทีนํ วเสน เอวํสญฺโญ เอวํสงฺขาโร เอวํวิญฺญาโณ อโหสึ อตีตมทฺธานนฺติ.