เอวํ เตสํ กถิตํ กตฺวา วสนฺตานํ ปฐมตรํ ปุกฺกุสาติสฺส ปณฺณากาโร อุปฺปชฺชติ. ราชา กิร อฏฺฐ ปญฺจวณฺเณ อนคฺเฆ กมฺพเล ลภิ, โส "อติสุนฺทรา อิเม กมฺพลา, อหํ สหายสฺส เม เปสิสฺสามี"ติ ลาขาคุฬมตฺเต อฏฺฐสารกรณฺฑเก ลิขาเปตฺวา เตสุ เต กมฺพเล ปกฺขิเปตฺวา ลาขาย วฏฺฏาเปตฺวา เสตวตฺเถน เวเฐตฺวา สมุคฺเค ปกฺขิเปตฺวา วตฺเถน เวเฐตฺวา ราชมุทฺทิกาย ลญฺจิตฺวา "มยฺหํ สหายสฺส เทถา"ติ อมจฺเจ เปเสสิ. สาสนญฺจ อทาสิ "อยํ ปณฺณากาโร นครมชฺเฌ อมจฺจาทิปริวุเตน ทฏฺฐพฺโพ"ติ. เต คนฺตฺวา พิมฺพิสารสฺส อทํสุ.

โส สาสนํ สุตฺวา อมจฺจาทโย สนฺนิปตนฺตูติ เภริญฺจราเปตฺวา นครมชฺเฌ อมจฺจาทิปริวุโต เสตจฺฉตฺเตน ธาริยมาเนน ปลฺลงฺกวเร นิสินฺโน ลญฺจนํ ภินฺทิตฺวา วตฺถํ อปเนตฺวา สมุคฺคํ วิวเรตฺวา อนฺโต ภณฺฑิกํ มุญฺเจตฺวา ลาขาคุเฬ ทิสฺวา "มยฺหํ สหาโย ปุกฺกุสาติ `ชุตวิตฺตโก ๑- เม สหาโย'ติ มญฺญมาโน มญฺเญ อิมํ ปณฺณาการํ ปหิณี"ติ เอกํ คุฬํ คเหตฺวา หตฺเถน วฏฺเฏตฺวา ตุลยนฺโตว อนฺโต ทุสฺสภณฺฑิกํ อตฺถีติ อญฺญาสิ. อถ นํ ปลฺลงฺกปาเท ปหริตฺวา ตาวเทว ลาขา ปริปติ. โส นเขน กรณฺฑกํ วิวเรตฺวา อนฺโต กมฺพลรตนํ ทิสฺวา อิตเรปิ วิวราเปสิ, สพฺเพปิ กมฺพลา อเหสุํ. อถ เน ปตฺถราเปสิ, เต วณฺณสมฺปนฺนา ผสฺสสมฺปนฺนา ทีฆโต โสฬสหตฺถา ติริยํ อฏฺฐหตฺถา อเหสุํ. มหาชโน ทิสฺวา องฺคุลิโย โปเฐสิ, เจลุกฺเขปํ อกาสิ, "อมฺหากํ รญฺโญ อทิฏฺฐสหาโย ปุกฺกุสาติ อทิสฺวาว เอวรูปํ ปณฺณาการํ เปเสสิ, ยุตฺตํ เอวรูปํ มิตฺตํ กาตุนฺ"ติ อตฺตมนา อโหสิ ราชา เอกเมกํ กมฺพลํ อคฺฆาเปสิ, สพฺเพ อนคฺฆา อเหสุํ. เตสุ จตฺตาโร สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เปเสสิ, จตฺตาโร อตฺตโน ฆเร อกาสิ. ตโต จินฺเตสิ "ปจฺฉา เปเสนฺเตน ปฐมํ เปสิตปณฺณาการโต อติเรกํ เปเสตุํ วฏฺฏติ, สหาเยน จ เม อนคฺโฆ ปณฺณากาโร เปสิโต, กึ นุ โข เปเสมี"ติ.

กึ ปน ราชคเห ตโต อธิกํ รตนํ นตฺถีติ? โน นตฺถิ, มหาปุญฺโญ ราชา, อปิจ โข ปนสฺส โสตาปนฺนกาลโต ปฏฺฐาย ฐเปตฺวา ตีณิ รตนานิ อญฺญตรํ โสมนสฺสํ ชเนตุํ สมตฺถํ นาม นตฺถีติ. ๒- โส รตนํ วิจินิตุํ อารทฺโธ:- รตนํ นาม สวิญฺญาณกํ อวิญฺญาณกนฺติ ทุวิธํ, ตตฺถ อวิญฺญาณกํ สุวณฺณรชตาทิ, สวิญฺญาณกํ อินฺทฺริยพทฺธํ, อวิญฺญาณกํ สวิญฺญาณกสฺเสวํ อลงฺการาทิวเสน ปริโภคํ โหติ, อิติ อิเมสุ ทฺวีสุ รตเนสุ สวิญฺญาณกํ เสฏฺฐํ. สวิญฺญาณกมฺปิ ทุวิธํ ติรจฺฉานรตนํ มนุสฺสรตนนฺติ. ตตฺถ ติรจฺฉานรตนํ, ตมฺปิ มนุสฺสานํ อุปโภคตฺถเมว นิพฺพตฺตติ, อิติ อิเมสุปิ ทฺวีสุ มนุสฺสรตนํ เสฏฺฐํ. มนุสฺสรตนมฺปิ ทุวิธํ อิตฺถิรตนํ ปุริสตรนนฺติ. ตตฺถ จกฺกวตฺติโน รญฺโญ อุปฺปนฺนํ อิตฺถิรตนมฺปิ ปุริสสฺเสว อุปโภคํ, อิติ อิเมสุปิ ทฺวีสุ ปุริสรตนเมว เสฏฺฐํ.