[๙๔] ปฐเม ฌาเนติ เย ปฐเม ฌาเน อนฺโตสมาปตฺติยํ ธมฺมา. ตฺยสฺสาติ เต อสฺส. อนุปทววตฺถิตา โหนฺตีติ อนุปฏิปาฏิยา ววตฺถิตา ปริจฺฉินฺนา ญาตา วิทิตา โหนฺติ. กถํ? เถโร หิ เก ธมฺเม โอโลเกนฺโต อภินิโรปนลกฺขโณ วิตกฺโก วตฺตตีติ ชานาติ. ตถา อนุมชฺชนลกฺขโณ วิจาโร,

เปฯ อนุนยมนสิการฏฺเฐน มนสิการํ สภาวภาวโต ววตฺถเปติ. เตน วุตฺตํ "ตฺยาสฺส ธมฺมา อนุปทววตฺถิตา โหนฺตี"ติ.

วิทิตา อุปฺปชฺชนฺตีติ อุปฺปชฺชมานา วิทิตา ปากฏาว หุตฺวา อุปฺปชฺชนฺติ. วิทิตา อุปฏฺฐหนฺตีติ ติฏฺฐมานาปิ วิทิตา ปากฏาว หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ. วิทิตา อพฺภตฺถํ คจฺฉนฺตีติ นิรุชฺฌมานาปิ วิทิตา ปากฏาว หุตฺวา นิรุชฺฌนฺติ. เอตฺถ ปน ตํญาณตา เจว ญาณพหุตา ๑- จ โมเจตพฺพา. ยถา หิ เตเนว องฺคุลคฺเคน ตํ องฺคุลคฺคํ น สกฺกา ผุสิตุํ, เอวเมว เตเนว จิตฺเตน ตสฺส จิตฺตสฺส อุปฺปาโท วา ฐิติ วา ภงฺโค วา น สกฺกา ชานิตุนฺติ. เอวํ ตาว ตํญาณตา โมเจตพฺพา. ยทิ ปน เทฺว จิตฺตานิ เอกโต อุปฺปชฺเชยฺยุํ, เอเกน จิตฺเตน เอกสฺส อุปฺปาโท วา ฐิติ วา ภงฺโค วา สกฺกา ภเวยฺย ชานิตุํ. เทฺว ปน ผสฺสา วา เวทนา วา สญฺญา วา เจตนา วา จิตฺตานิ วา เอกโต อุปฺปชฺชนกานิ นาม นตฺถิ, เอเกกเมว อุปฺปชฺชติ. เอวํ พหุจิตฺตตา ๒- โมเจตพฺพา. เอวํ สนฺเต กถํ มหาเถรสฺส สญฺญา อนฺโตสมาปตฺติยํ โสฬสธมฺมา วิทิตา ปากฏา โหนฺตีติ. วตฺถารมฺมณานํ ปริคฺคหิตตาย. เถเรน หิ วตฺถุญฺเจว อารมฺมณญฺจ ปริคฺคหิตํ, เตนสฺส เตสํ ธมฺมานํ อุปฺปาทํ อาวชฺชนฺตสฺส อุปฺปาโท ปากโฏ โหติ, ฐานํ อาวชฺชนฺตสฺส ฐานํ ปากฏํ โหติ, เภทํ อาวชฺชนฺตสฺส เภโท ปากโฏ โหติ. เตน วุตฺตํ "วิทิตา อุปฺปชฺชนฺติ วิทิตา อุปฏฺฐหนฺติ วิทิตา อพฺภตฺถํ คจฺฉนฺตี"ติ. อหุตฺวา สมฺโภนฺตีติ อิมินา อุทยํ ปสฺสติ. หุตฺวา ปฏิเวนฺตีติ อิมินา วยํ ปสฺสติ.