๗. อเจลกสฺสปสุตฺตวณฺณนา

[๑๗] สตฺตเม อเจโล กสฺสโปติ ลิงฺเคน อเจโล นิจฺเจโล, นาเมน กสฺสโป. ทูรโตวาติ มหตา ภิกฺขุสํเฆน ปริวุตํ อาคจฺฉนฺตํ ทูรโต เอว อทฺทส. กิญฺจิเทว เทสนฺติ กิญฺจิเทว การณํ. โอกาสนฺติ ปญฺหาพฺยากรณสฺส ขณํ กาลํ. อนฺตรฆรนฺติ "น ปลฺลตฺถิกาย อนฺตรฆเร นิสีทิสฺสามี"ติ เอตฺถ อนฺโตนิเวสนํ อนฺตรฆรํ. "โอกฺขิตฺตจกฺขุ อนฺตรฆเร คมิสฺสามี"ติ เอตฺถ อินฺทขีลโต ปฏฺฐาย อนฺโตคาโม. อิธาปิ อยเมว อธิปฺเปโต. ยทากงฺขสีติ ยํ อิจฺฉสิ.

กสฺมา ปน ภควา กเถตุกาโม ยาวตติยํ ปฏิกฺขิปีติ. คารวชนนตฺถํ. ทิฏฺฐิคติกา หิ ขิปฺปํ กถิยมาเน คารวํ น กโรนฺติ, "สมณํ โคตมํ อุปสงฺกมิตุมฺปิ ปุจฺฉิตุมฺปิ สุกรํ, ปุจฺฉิตมตฺเตเยว กเถตี"ติ วจนมฺปิ น สทฺทหนฺติ. เทฺว ตโย วาเร ปฏิกฺขิตฺเต ปน คารวํ กโรนฺติ, "สมณํ โคตมํ อุปสงฺกมิตุมฺปิ ปญฺหํ ปุจฺฉิตุมฺปิ ทุกฺกรนฺ"ติ ยาวตติยํ ยาจิเต กถิยมานํ สุสฺสูสนฺติ สทฺทหนฺติ. อิติ ภควา "อยมฺปิ สุสฺสูสิสฺสติ สทฺทหิสฺสตี"ติ ยาวตติยํ ยาจาเปตฺวาว กเถสิ. อปิจ ยถาภิสกฺโก เตลํ วา ผาณิตํ วา ปจนฺโต มุทุปากขรปากานํ ปากกาลํ อาคมยมาโน ปากกาลํ อนติกฺกมิตฺวาว โอตาเรติ, เอวํ ภควา สตฺตานํ ญาณปริปากํ อาคมยมาโน "เอตฺตเกน กาเลน อิมสฺส ญาณํ ปริปากํ คมิสฺสตี"ติ ญตฺวาปิ ยาวตติยํ ยาจาเปติ. ๑-

มา เหวํ กสฺสปาติ กสฺสป มา เอวํ ภณิ. "สยํกตํ ทุกฺขนฺ"ติ หิ วตฺตุํ น วฏฺฏติ, อตฺตา นาม โกจิ ทุกฺขสฺส การโก นตฺถีติ ทีเปติ. ปรโตปิ เอเสว นโย. อธิจฺจสมุปฺปนฺนนฺติ อการเณน ยทิจฺฉาย อุปฺปนฺนํ. อิติ ปุฏฺโฐ สมาโนติ กสฺมา เอวมาห? เอวํ กิรสฺส อโหสิ อยํ `สยํกตํ ทุกฺขนฺ'ติอาทินา ปุฏฺโฐ `มา เหวนฺ'ติ วทติ, `นตฺถี'ติ ปุฏฺโฐ `อตฺถี'ติ วทติ, `ภวํ โคตโม ทุกฺขํ น `ชานาติ น ปสฺสตี'ติ ปุฏฺโฐ `ชานามิ ขฺวาหนฺ'ติ วทติ, กิญฺจิ นุ โข มยา วิรุชฺฌิตฺวา ปุจฺฉิตนฺ"ติ มูลโต ปฏฺฐาย อตฺตนา ๑- ปุจฺฉเมว โสเธนฺโต เอวมาห. อาจิกฺขตุ จ เม ภนฺเต ภควาติ อิธ สตฺถริ สญฺชาตคารโว "ภวนฺ"ติ อวตฺวา "ภควา"ติ วทติ.