อญฺญถตฺตํ ชรา วุตฺตา ฐิตี จ อนุปาลนา"ติ.

เอวํ เอเกกสฺส ขนฺธสฺส อุปฺปาทชราภงฺคสงฺขาตานิ ตีณิ ลกฺขณานิ โหนฺติ. ยานิ สนฺธาย วุตฺตํ "ตีณิมานิ ภิกฺขเว สงฺขตสฺส สงฺขตลกฺขณานี"ติ. ๑-

ตตฺถ สงฺขตํ นาม ปจฺจยนิพฺพตฺโต โย โกจิ สงฺขาโร. สงฺขาโร จ น ลกฺขณํ, ลกฺขณํ น สงฺขาโร, น จ สงฺขาเรน วินา ลกฺขณํ ปญฺญาเปตุํ สกฺกา, นาปิ ลกฺขณํ วินา สงฺขาโร, ลกฺขเณน ปน สงฺขาโร ปากโฏ โหตีติ. ยถา หิ น จ ภาวีเยว ลกฺขณํ, ลกฺขณเมว คาวี, นาปิ คาวํ มุญฺจิตฺวา ลกฺขณํ ปญฺญาเปตุํ สกฺกา, นาปิ ลกฺขณํ มุญฺจิตฺวา คาวึ, ลกฺขเณน ปน คาวี ปากโฏ โหติ, เอวํ สมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ.

ตตฺถ สงฺขารานํ อุปฺปาทกฺขเณ สงฺขาโรปิ อุปฺปาทลกฺขณมฺปิ กาลสงฺขาโต ตสฺส ขโณปิ ปญฺญายติ. "อุปฺปาโทปี"ติ วุตฺเต สงฺขาโรปิ ชราลกฺขณมฺปิ กาลสงฺขาโต ตสฺส ขโณปิ ปญฺญายติ. ภงฺคลกฺขเณ สงฺขาโรปิ ตํลกฺขณมฺปิ กาลสงฺขาโต ตสฺส ขโณปิ ปญฺญายติ. อปเร ปน วทนฺติ "อรูปธมฺมานํ ชราชิณฺโณ นาม น สกฺกา ปญฺญาเปตุํ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ จ `เวทนาย อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตาย อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตี'ติ วทนฺโต อรูปธมฺมานมฺปิ ตีณิลกฺขณานิ ปญฺญาเปติ, ตานิ อตฺถิ ขณํ อุปาทาย ลพฺภนฺตี"ติ วตฺวา:-