ปุพฺเพว ตถา จิตฺตํ ภาสิตํ โหตีติ นิโรธสมาปตฺติโต ปุพฺเพ อทฺธาน- ปริจฺเฉทกาเลเยว "เอตฺตกํ กาลํ อจิตฺตโก ภวิสฺสามี"ติ อทฺธานปริจฺเฉโท. จิตฺตํ ภาวิตํ โหติ. ยํ ตํ ตถตฺตาย อุปเนตีติ ยํ ปน เอวํ ภาวิตํ จิตฺตํ, ตํ ปุคฺคลํ ตถตฺตาย อจิตฺตกภาวาย อุปเนติ. วจีสงฺขาโร ปฐมํ นิรุชฺฌตีติ เสสสงฺขาเรหิ ปฐมํ ทุติยชฺฌาเนเยว นิรุชฺฌติ. ตโต กายสงฺขาโรติ ตโต ปรํ กายสงฺขาโร จตุตฺถชฺฌาเน นิรุชฺฌติ. ตโต ปรํ จิตฺตสงฺขาโรติ ตโต ปรํ จิตฺตสงฺขาโร อนฺโต นิโรเธ นิรุชฺฌติ. อายูติ รูปชีวิตินฺทฺริยํ. วิปริภินฺนานีติ อุปหตานิ วินฏฺฐานิ.

ตตฺถ เกจิ "นิโรธสมาปนฺนสฺส `จิตฺตสงฺขาโร จ นิรุทฺโธ'ติ วจนโต จิตฺตํ อนิรุทฺธํ โหติ, ตสฺมา สจิตฺตกาปิ อยํ ปน สมาปตฺตี"ติ วทนฺติ. เต วตฺตพฺพา:- "วจีสงฺขาโรปิสฺส นิรุทฺโธ"ติ วจนโต วาจา อนิรุทฺธา โหติ, ตสฺมา นิโรธสมาปนฺเนน ธมฺมมฺปิ กเถนฺเตน สชฺฌายมฺปิ กเถนฺเตน นิสีทิตพฺพํ สิยา. โย จายํ มโต กาลกโต, ตสฺสปิ จิตฺตสงฺขาโร นิโรโธติ วจนโต จิตฺตํ อนิรุทฺธํ ภเวยฺย, ตสฺมา กาลกเต มาตาปิตโร วา อรหนฺเต วา ฌาเปนฺเตน อานนฺตริยกมฺมํ กตํ ภเวยฺย. อิติ พฺยญฺชเน อภินิเวสนํ อกตฺวา อาจริยานํ นเย ฐตฺวา อตฺโถ อุปปริกฺขิตพฺโพ. อตฺโถ หิ ปฏิสรณํ, น พฺยญฺชนํ.

อินฺทฺริยานิ วิปฺปสนฺนานีติ กิริยมยปฺปวตฺตสฺมึ หิ วตฺตมาเน พหิทฺธา อารมฺมเณสุ ปสาเท ฆเฏนฺเตสุ อินฺทฺริยานิ กิลมนฺติ, อุปหตานิ มกฺขิตานิ วิย ๑- น โหนฺติ วาตาทีหิ อุฏฺฐิตรเชน จตุมหาปเถ ฐปิตอาทาโส วิย. ยถา ปน ถวิกาย ปกฺขิปิตฺวา มญฺชูสาทีสุ ฐปิโต อาทาโสปิ อนฺโตเยว วิโรจติ, เอวํ นิโรธสมาปนฺนสฺส ภิกฺขุโน อนฺโต นิโรเธ ปญฺจปฺปสาทา อติวิย วิโรจนฺติ. เตน วุตฺตํ "อินฺทฺริยานิ วิปฺปสนฺนานี"ติ.

วุฏฺฐหิสฺสนฺติ วา วุฏฺฐหามีติ วา ปททฺวเยน อนฺโตนิโรธกาโล กถิโต, วุฏฺฐิโตติ ปเทน ผลสมาปตฺติกาโล. ตถา ปุริเมหิ ทฺวีหิ ปเทหิ อจิตฺตกกาโล