อยํ เหตฺถ วินิจฺฉยกถา ฯ ภูตคามํ วิโกเปนฺตสฺส ปาจิตฺติยํ ฯ ภูตคามปริโมจิตํ ปญฺจวิธํปิ วีชคามํ วิโกเปนฺตสฺส ทุกฺกฏํ ฯ

ตตฺถ อุทกฏฺโฐ สาสปมตฺติกาติลพีชกาทิเภทา สปณฺณิกา จ อปณฺณิกา จ สพฺพา เสวาลชาติ อนฺตมโส อุทกปปฺปฏกํ อุปาทาย ภูตคาโมติ เวทิตพฺโพ ฯ อุทกปปฺปฏโก นาม อุปริ ถทฺโธ ผรุสวณฺโณ เหฏฺฐา มุทุ นีลวณฺโณ โหติ ฯ ตตฺถ ยสฺส เสวาลสฺส มูลํ โอโรหิตฺวา ปฐวิยํ ปติฏฺฐิตํ ตสฺส ปฐวี ฐานํ ฯ โย อุทเก สญฺจรติ ตสฺส อุทกํ ฯ ปฐวิยํ ปติฏฺฐิตํ ยตฺถ กตฺถจิ วิโกเปนฺตสฺส อุทฺธริตฺวา วา ฐานนฺตรํ สงฺกาเมนฺตสฺส ปาจิตฺติยํ ฯ อุทเก สญฺจรนฺตํ วิโกเปนฺตสฺเสว ปาจิตฺติยํ ฯ หตฺเถหิ ปน อิโตจีโตจ วิยูหิตฺวา นหายิตุํ วฏฺฏติ ฯ สกลํ หิ อุทกํ ตสฺสฏฺฐานํ ฯ ตสฺมา น โส เอตฺตาวตา ฐานนฺตรํ สงฺกามิโต โหติ ฯ อุทกโต ปน อุทเกน วินา สญฺจิจฺจ อุกฺขิปิตุํ น วฏฺฏติ ฯ อุทเกน สทฺธึ อุกฺขิปิตฺวา ปุน อุทเก ปกฺขิปิตุํ วฏฺฏติ ฯ ปริสฺสาวนนฺตเรน นิกฺขมติ กปฺปิยํ การาเปตฺวาว อุทกํ ปริภุญฺชิตพฺพํ ฯ อุปฺปลินีปทุมินีอาทีนิ ชลชวลฺลีติณานิ อุทกโต อุทฺธรนฺตสฺส วา ตตฺเถว วิโกเปนฺตสฺส วา ปาจิตฺติยํ ฯ ปเรหิ อุปฺปาฏิตานิ วิโกเปนฺตสฺส ทุกฺกฏํ ฯ ตานิ หิ พีชคาเม สงฺคหํ คจฺฉนฺติ ฯ ติลพีชกสาสปมตฺตกเสวาโลปิ อุทกโต อุทฺธโฏ อมิลาโต อคฺคพีชสงฺคหํ คจฺฉติ ฯ มหาปจฺจริยาทีสุ อนนฺตกติลวีชกอุทกปปฺปฏกาทีนิ ทุกฺกฏวตฺถุกานีติ วุตฺตํ ฯ ตตฺถ การณํ น ทิสฺสติ ฯ อนฺธกฏฺฐกถายํ สมฺปุณฺณภูตคาโม น โหติ ตสฺมา ทุกฺกฏนฺติ วุตฺตํ ฯ ตํปิ น สเมติ ฯ ภูตคาเม หิ ปาจิตฺติยํ พีชคาเม ทุกฺกฏํ วุตฺตํ ฯ อสมฺปุณฺณภูตคาโม นาม ตติโย โกฏฺฐาโส เนว ปาลิยํ น อฏฺฐกถาสุ อาคโต ฯ อถ จ ตํ พีชคามสงฺคหํ คจฺฉิสฺสตีติ ฯ ตํปิ น ยุตฺตํ อภูตคามมูลตฺตา ตาทิสสฺส พีชสฺสาติ ฯ อปิจ ครุกลหุเกสุ ครุเก ฐาตพฺพนฺติ เอตํ วินยลกฺขณํ ฯ ถลฏฺเฐ ฉินฺนรุกฺขานํ อวสิฏฺโฐ หริตขาณุโก นาม โหติ ฯ ตตฺถ กกุธกรญฺชปิยงฺคุปนสาทีนํ ขาณุ อุทฺธํ วฑฺฒติ ฯ โส ภูตคาเมน สงฺคหิโต ฯ ตาลนาฬิเกราทีนํ ขาณุ อุทฺธํ น วฑฺฒติ ฯ โส พีชคาเมน สงฺคหิโต ฯ กทลิยา ปน อผลิตาย ขาณุ ภูตคาเมน สงฺคหิโต ฯ ผลิตาย พีชคาเมน ฯ กทลี ปน ผลิตา ยาว นีลปณฺณา ตาว ภูตคาเมเนว สงฺคหิตา ฯ ตถา ผลิโต เวฬุ ฯ ยทา ปน อคฺคโต ปฏฺฐาย สุสฺสติ ตทา พีชคาเมน สงฺคหํ คจฺฉติ ฯ กตรพีชคาเมน ฯ ผลุพีชคาเมน ฯ กินฺตโต นิพฺพตฺตติ ฯ น กิญฺจิ ยทิ หิ นิพฺพตฺเตยฺย ภูตคาเม สงฺคหํ คจฺเฉยฺย ฯ อินฺทสาลาทิรุกฺเข ฉินฺทิตฺวา ราสึ กโรนฺติ ฯ กิญฺจาปิ ราสิกตทณฺฑเกหิ รตนปฺปมาณาปิ สาขา นิกฺขมนฺติ พีชคาเมเนว สงฺคหํ คจฺฉนฺติ ฯ มณฺฑปตฺถาย วา วติอตฺถาย วา วลฺลีอาโรปนตฺถาย วา ภูมิยํ นิกฺขนนฺติ ฯ มูเลสุ เจว ปณฺเณสุ จ นิคฺคเตสุ ปน ภูตคามสงฺขฺยํ คจฺฉนฺติ ฯ มูลมตฺเตสุ ปน ปณฺณมตฺเตสุ วา นิคฺคเตสุ พีชคามสงฺคหิตาเอว ฯ ยานิ กานิจิ พีชานิ ปฐวิยํ วา อุทเกน สิญฺจิตฺวา ฐปิตานิ กปาลาทีสุ วา อลฺลปํสุํ ปกฺขิปิตฺวา นิกฺขิตฺตานิ โหนฺติ สพฺพานิ มูลมตฺเต วา ปณฺณมตฺเต วา นิคฺคเตปิ พีชานิเยว ฯ สเจปิ มูลานิ จ อุปริองฺกุโร จ นิคฺคจฺฉติ ยาว องฺกฺโร หริโต น โหติ ตาว พีชานิเยว ฯ มุคฺคาทีนํ ปน ปณฺเณสุ อุฏฺฐิเตสุ วีหิอาทีนํ วา องฺกุเร หริเต นีลวณฺณปณฺเณ ชาเต ภูตคามสงฺคหํ คจฺฉนฺติ ฯ ตาลฏฺฐีนํ ปฐมํ สูกรทาฒา วิย มูลํ นิคฺคจฺฉติ ฯ นิคฺคเตปิ ยาว อุปริ ปตฺตวฏฺฏิ น นิคฺคจฺฉติ ตาว พีชคาโมเยว ฯ นาฬิเกรสฺส ตจํ ภินฺทิตฺวา ทณฺฑสูจิ วิย องฺกุโร นิคฺคจฺฉติ ยาว มิคสิงฺคสทิสา นีลปตฺตวฏฺฏิ น โหติ ตาว พีชคาโมเยว ฯ มูเล อนิคฺคเตปิ ตาทิสาย ปตฺตวฏฺฏิยา ชาตาย อมูลกภูตคาเม สงฺคหํ คจฺฉติ ฯ อมฺพฏฺฐิอาทีนิ วีหิอาทีหิ วินิจฺฉินิตพฺพานิ ฯ วณฺฏกา วา อญฺญา วา ยากาจิ รุกฺเข ชายิตฺวา รุกฺขํ โอตฺถรติ รุกฺโขเยว ตสฺสา ฐานํ ฯ ตํ วิโกเปนฺตสฺส วา ตโต อุทฺธรนฺตสฺส วา ปาจิตฺติยํ ฯ เอกา อมูลิกา ลตา โหติ องฺคุลิเวฐโก วิย วนปฺปคุมฺพทณฺฑเก เวเฐติ ตสฺสาปิ อยเมว วินิจฺฉโย ฯ เคหมุขปาการเวทิกาเจติยาทีสุ นีลวณฺโณ เสวาโล โหติ ฯ ยาว เทฺว ตีณิ ปตฺตานิ น สญฺชายนฺติ ตาว อคฺคพีชสงฺคหํ คจฺฉติ ฯ ปตฺเตสุ ชาเตสุ ปาจิตฺติยวตฺถุ ฯ ตสฺมา ตาทิเสสุ ฐาเนสุ สุธาเลปมฺปิ ทาตุํ วฏฺฏติ ฯ อนุปสมฺปนฺเนน ลิตฺตสฺส อุปริ สินิทฺธเลปํ ทาตุํ วฏฺฏติ ฯ สเจ นิทาฆสมเย สุกฺขเสวาโล ติฏฺฐติ ตํ สมฺมชฺชนีอาทีหิ ฆํสิตฺวา อปเนตุํ วฏฺฏติ ฯ ปานียฆฏาทีนํ พหิ เสวาโล ทุกฺกฏวตฺถุ อนฺโต อพฺโพหาริโก ฯ ทนฺตกฏฺฐปูวาทีสุ กณฺณกิตํปิ อพฺโพหาริกเมว ฯ วุตฺตญฺเหตํ สเจ เครุกปริกมฺมกตา ภิตฺติ กณฺณกิตา โหติ โจลกํ เตเมตฺวา ปีเฬตฺวา ปมชฺชิตพฺพาติ ๑- ฯ ปาสาณชาติปาสาณททฺทุ- เสวาลเสเลยฺยกาทีนิ อหริตวณฺณานิ อปตฺตกานิ จ ทุกฺกฏวตฺถุกานิ ฯ อหิจฺฉตฺตกํ ยาว มกุลํ โหติ ตาว ทุกฺกฏวตฺถุ ฯ ปุปฺผิตกาลโต ปฏฺฐาย อพฺโพหาริกํ ฯ อลฺลรุกฺขโต ปน อหิจฺฉตฺตกํ คณฺหนฺโต รุกฺขตจํ วิโกเปติ ตสฺมา ตตฺถ ปาจิตฺติยํ ฯ รุกฺขปปฺปฏิกายํปิ เอเสว นโย ฯ ยา ปน อินฺทสาลกกุธาทีนํ ปปฺปฏิกา รุกฺขโต มุจฺจิตฺวา ติฏฺฐติ ตํ คณฺหนฺตสฺส อนาปตฺติ ฯ นิยาสมฺปิ รุกฺขโต มุจฺจิตฺวา วา ฐิตํ สุกฺขรุกฺเขสุ วา ลคฺคํ คณฺหิตุํ วฏฺฏติ อลฺลรุกฺขโต น วฏฺฏติ ฯ ลาขายปิ เอเสว นโย ฯ รุกฺขํ จาเลตฺวา ปณฺฑุปลาสํ วา ปริณตกณฺณิการาทิปุปฺผํ วา ปาเตนฺตสฺส ปาจิตฺติยเมว ฯ หตฺถกุกฺกุจฺเจน มุทุเกสุ อินฺทสาลนุหิกฺขนฺธาทีสุ วา ตตฺถ ชาตกตาลปณฺณาทีสุ วา อกฺขรํ ฉินฺทนฺตสฺสาปิ เอเสว นโย ฯ สามเณรานํ ปุปฺผํ โอจินนฺตานํ สาขํ โอนาเมตฺวา ทาตุํ วฏฺฏติ ฯ เตหิ ปน ปุปฺเผหิ ปานียํ น วาเสตพฺพํ ฯ ปานียวาสตฺถิเกน สามเณรํ อุกฺขิปิตฺวา โอจินาเปตพฺพานิ ฯ ผลสาขาปิ อตฺตนา ขาทิตุกาเมน น โอนาเมตพฺพา ฯ สามเณรํ อุกฺขิปิตฺวา ผลํ คาเหตพฺพํ ฯ ยงฺกิญฺจิ คจฺฉํ วา ลตํ วา อุปฺปาเฏนฺเตหิ สามเณเรหิ สทฺธึ คเหตฺวา อากฑฺฒิตุํ น วฏฺฏติ ฯ เตสํ ปน อุสฺสาหชนนตฺถํ อากฑฺฒนฺเตน กฑฺฒนาการํ ทสฺเสนฺเตน วิย อคฺเค คเหตุํ วฏฺฏติ ฯ เยสํ รุกฺขานํ สาขา รุหติ เตสํ สาขํ มกฺขิกาวีชนาทีนํ อตฺถาย กปฺปิยํ อการาเปตฺวา คหิตํ ตเจ วา ปตฺเต วา อนฺตมโส นเขนปิ