๑๓. เอกปุคฺคลวคฺควณฺณนา

[๑๗๐] เอกปุคฺคลวคฺคสฺส ปฐเม เอกปุคฺคโลติ เอโก ปุคฺคโล. เอตฺถ เอโกติ ทุติยาทิปฏิกฺเขปตฺโถ ๑- คณนปริจฺเฉโท. ปุคฺคโลติ สมฺมติกถา, น ปรมตฺถกถา. พุทฺธสฺส หิ ภควโต ทุวิธา เทสนา สมฺมติเทสนา ปรมตฺถเทสนา จาติ. ตตฺถ "ปุคฺคโล สตฺโต อิตฺถี ปุริโส ขตฺติโย พฺราหฺมโณ เทโว มาโร"ติ เอวรูปา สมฺมติเทสนา, "อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา ขนฺธธาตุอายตนสติปฏฺฐานา"ติ เอวรูปา ปรมตฺถเทสนา. ตตฺถ ภควา เย สมฺมติวเสน เทสนํ สุตฺวา อตฺถํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา โมหํ ปหาย วิเสสมธิคนฺตุํ สมตฺถา, เตสํ สมฺมติเทสนํ เทเสติ. เย ปน ปรมตฺถวเสน เทสนํ สุตฺวา อตฺถํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา โมหํ ปหาย วิเสสมธิคนฺตุํ สมตฺถา, เตสํ ปรมตฺถเทสนํ เทเสติ.

ตตฺรายํ อุปมา:- ยถา หิ เทสภาสาย กุสโล ติณฺณํ เวทานํ อตฺถสํวณฺณโก อาจริโย เย ทมิฬภาสาย วุตฺเต อตฺถํ ชานนฺติ, เตสํ ทมิฬภาสาย อาจิกฺขติ. เย อนฺธภาสาทีสุ อญฺญตราย ภาสาย, เตสํ เตสํ ๒- ตาย ตาย ภาสาย. เอวํ เต มาณวกา เฉกํ พฺยตฺตํ อาจริยมาคมฺม ขิปฺปเมว สิปฺปํ อุคฺคณฺหนฺติ. ตตฺถ อาจริโย วิย พุทฺโธ ภควา, ตโย เวทา วิย กเถตพฺพภาเว ฐิตานิ ตีณิ ปิฏกานิ, เทสภาสาย โกสลฺลมิว สมฺมติปรมตฺถโกสลฺลํ, นานาเทสภาสาย มาณวกา วิย สมฺมติปรมตฺถวเสน ปฏิวิชฺฌนสมตฺถเวเนยฺยสตฺตา, อาจริยสฺส ทมิฬภาสาทิอาจิกฺขนํ วิย ภควโต สมฺมติปรมตฺถวเสน เทสนาติ ๓- เวทิตพฺพา. อาห ๔- เจตฺถ:-

"ทุเว สจฺจานิ อกฺขาสิ สมฺพุทฺโธ วทตํ วโร