๑๔. เอตทคฺควคฺค ๒. ทุติยวคฺค

จูฬปนฺถกตฺเถรวตฺถุ

[๑๙๘-๒๐๐] ทุติยสฺส ปฐเม มโนมยนฺติ มเนน นิพฺพตฺติตํ. "มโนมเยน กาเยน, อิทฺธิยา อุปสงฺกมี"ติ ๑- วุตฺตฏฺฐานสฺมึ มเนน กตกาโย มโนมยกาโย นาม ชาโต. "อญฺญตรํ มโนมยํ กายํ อุปปชฺชตี"ติ ๒- วุตฺตฏฺฐาเน มเนน นิพฺพตฺติตกาโย มโนมยกาโย นาม ชาโต. อยมิธ อธิปฺเปโต. ตตฺถ อญฺเญ ภิกฺขู มโนมยํ กายํ นิพฺพตฺเตนฺตา ตโย วา จตฺตาโร วา นิพฺพตฺเตนฺติ, น พหุเก. เอกสทิเสเอว กตฺวา นิพฺพตฺเตนฺติ เอกวิธเมว กมฺมํ กุรุมาเน. จูฬปนฺถกตฺเถโร ๓- ปน เอกาวชฺชเนน สมณสหสฺสํ มาเปสิ. เทฺวปิ ชเน น เอกสทิสเมว อกาสิ น เอกวิธกมฺมํ กุรุมาเน. ตสฺมา มโนมยํ กายํ อภินิมฺมินนฺตานํ อคฺโค นาม ชาโต.

เจโตวิวฏฺฏกุสลานมฺปิ จูฬปนฺถโกว อคฺโค, ปญฺญาวิวฏฺฏกุสลานมฺปน ๔- มหาปนฺถกตฺเถโร อคฺโคติ วุตฺโต. ตตฺถ จูฬปนฺถกตฺเถโร จตุนฺนํ รูปาวจรชฺฌานานํ ลาภิตาย "เจโตวิวฏฺฏกุสโล"ติ วุตฺโต, มหาปนฺถกตฺเถโร จตุนฺนํ อรูปาวจรชฺฌานานํ ลาภิตาย "ปญฺญาวิวฏฺฏกุสโล"ติ วุตฺโต. จูฬปนฺถโก จ สมาปตฺติกุสลตาย เจโตวิวฏฺฏกุสโล นาม, มหาปนฺถโก วิปสฺสนากุสลตาย ปญฺญาวิวฏฺฏกุสโล นาม. เอโก เจตฺถ สมาธิลกฺขเณ เฉโก, เอโก วิปสฺสนาลกฺขเณ. ตถา เอโก สมาธิคาเฬฺห, เอโก วิปสฺสนาคาเฬฺห. เอโก เจตฺถ องฺคสงฺขิตฺเต เฉโก, เอโก อารมฺมณสงฺขิตฺเต. ตถา เอโก องฺคววตฺถาเน เฉโก, เอโก อารมฺมณววตฺถาเนติ เอวเมตฺถ โยชนา กาตพฺพา.