@๔ ฉ.ม. ปญฺจนีวรณวิมุตฺเตน

[๔๗] สตฺตเม รุกฺขชาตานนฺติ ปจฺจตฺเต สามิวจนํ, รุกฺขชาตานีติ อตฺโถ. รุกฺขานเมตํ อธิวจนํ. ยทิทนฺติ นิปาตมตฺตํ. มุทุตายาติ มุทุภาเวน. โกจิ หิ รุกฺโข วณฺเณนปิ อคฺโค โหติ, โกจิ คนฺเธน, โกจิ รเสน, โกจิ ถทฺธตาย. ๑- จนฺทโน ๒- ปน มุทุตาย เจว กมฺมญฺญตาย จ อคฺโค เสฏฺโฐติ ทสฺเสติ. จิตฺตํ ภิกฺขเว ภาวิตํ พหุลีกตนฺติ เอตฺถ สมถวิปสฺสนาวเสน ภาวิตญฺเจว ปุนปฺปุนํ กตญฺจ จิตฺตํ อธิปฺเปตํ. กุรุนฺทกวาสิปุสฺสมิตฺตตฺเถโร ปนาห "เอกนฺตํ มุทุ เจว กมฺมนิยญฺจ จิตฺตํ นาม อภิญฺญาปาทกจตุตฺถชฺฌานจิตฺตเมว อาวุโส"ติ.

[๔๘] อฏฺฐเม เอวํ ลหุปริวตฺตนฺติ เอวํ ลหุํ อุปฺปชฺชิตฺวา ลหุํ นิรุชฺฌนกํ. ยาวญฺจาติ อธิมตฺตสมานตฺเถ นิปาโต, อติวิย น สุกโรติ อตฺโถ. อิทนฺติ นิปาตมตฺตํ. จิตฺตนฺติ เอกจฺเจ ตาว อาจริยา "ภวงฺคจิตฺตนฺ"ติ วทนฺติ, ตํ ปน ปฏิกฺขิปิตฺวา "อิธ จิตฺตนฺติ ยงฺกิญฺจิ อนฺตมโส จกฺขุวิญฺญาณมฺปิ อธิปฺเปตเมวา"ติ วุตฺตํ. อิมสฺมิมฺปน ฐาเน ๓- มิลินฺทราชา ธมฺมกถิกํ นาคเสนตฺเถรํ ปุจฺฉิ "ภนฺเต นาคเสน เอกสฺมึ อจฺฉรากฺขเณ ปวตฺติตจิตฺตสงฺขารา สเจ รูปิโน อสฺสุ, ๔- กติว มหาราสิ ภเวยฺยา"ติ. "วาหสตานํ โข มหาราช วีหีนํ อฑฺฒจูฬวาหา วีหีนํ สตฺต อมฺพณานิ เทฺว จ ตุมฺพา เอกจฺฉรากฺขเณ ปวตฺติตสฺส จิตฺตสฺส สงฺขมฺปิ น อุเปนฺติ, กลฺลมฺปิ น อุเปนฺติ, กลฺลภาคมฺปิ น อุเปนฺตี"ติ. ๕- อถ กสฺมา สมฺมาสมฺพุทฺเธน "อุปมาปิ น สุกรา"ติ วุตฺตํ. ยเถว วีหิอุปมํ ๖- ปฏิกฺขิปิตฺวาปิ กปฺปทีฆภาวสฺส โยชนิกปพฺพเตน โยชนิกสาสปปุณฺณนคเรน, จ นิรยทุกฺขสฺส สตฺติสตาหโตปเมน, สตฺตสุขสฺส ๗- จ จกฺกวตฺติสมฺปตฺติยา อุปมา กตา, เอวมิธาปิ กาตพฺพาติ? ตตฺถ "สกฺกา ปน ภนฺเต อุปมา กาตุนฺ"ติ เอวํ ปุจฺฉาวเสน อุปมา กตา, อิมสฺมึ สุตฺเต ปุจฺฉาย อภาเวน น กตา. อิทญฺหิ สุตฺตํ ธมฺมเทสนาปริโยสาเน วุตฺตํ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต จิตฺตราสิ นาม กถิโตติ.