[๑๗๓] จตุตฺเถ กาลกิริยาติ เอกสฺมึ กาเล ปากฏา กิริยาติ กาลกิริยา. ตถาคโต หิ ปญฺจจตฺตาฬีส วสฺสานิ ฐตฺวา ตีณิ ปิฏกานิ ปญฺจ นิกาเย นวงฺคสตฺถุสาสนํ จตุราสีติธมฺมกฺขนฺธสหสฺสานิ ปกาเสตฺวา มหาชนํ นิพฺพานนินฺนํ นิพฺพานโปณํ กตฺวา ยมกสาลานมนฺตเร นิปนฺโน ภิกฺขุสํฆํ อามนฺเตตฺวา อปฺปมาเทน โอวทิตฺวา สโต สมฺปชาโน อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ. อยมสฺส กาลกิริยา ๓- ยาวชฺชกาลา ๔- ปากฏาติ เอตสฺมึ ๕- กาเล ปากฏา กิริยาติ กาลกิริยา.

@๕ ฉ.ม. เอกสฺมึ อนุตปฺปา ๑- โหตีติ อนุตาปกรา โหติ. ตตฺถ จกฺกวตฺติรญฺโญ กาลกิริยา เอกจกฺกวาเฬ เทวมนุสฺสานํ อนุตาปกรา โหติ. พุทฺธานํ กาลกิริยา ทสสหสฺสจกฺกวาเฬ ๒- เทวมนุสฺสานํ อนุตาปกรา โหติ. เตน วุตฺตํ "พหุโน ชนสฺส อนุตปฺปา โหตี"ติ.

[๑๗๔] ปญฺจเม อทุติโยติ ทุติยกสฺส ๓- พุทฺธสฺส อภาวา อทุติโย. จตฺตาโร หิ พุทฺธา สุตพุทฺโธ จตุสจฺจพุทฺโธ ปจฺเจกพุทฺโธ สพฺพญฺญุพุทฺโธติ. ตตฺถ พหุสฺสุโต ภิกฺขุ สุตพุทฺโธ นาม. ขีณาสโว จตุสจฺจพุทฺโธ นาม. กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ เทฺว อสงฺเขฺยยฺยานิ ปารมิโย ปูเรตฺวา สามํ ปฏิวิทฺธปจฺเจกพุทฺธญาโณ ปจฺเจกพุทฺโธ นาม. กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ วา อฏฺฐ วา โสฬส วา อสงฺเขฺยยฺยานิ ปารมิโย ปูเรตฺวา ติณฺณํ มารานํ มตฺถกํ มทฺทิตฺวา ปฏิวิทฺธสพฺพญฺญุตญาโณ สพฺพญฺญุพุทฺโธ นาม. อิเมสุ จตูสุ พุทฺเธสุ สพฺพญฺญุพุทฺโธว อทุติโย นาม. น หิ เตน สทฺธึ อญฺโญ สพฺพญฺญุพุทฺโธ นาม อุปฺปชฺชติ.