@๗ ฉ.ม. คาหาเปมีติ ๘ ฉ.ม. กูฏมาสกูฏกหาปณาทีหิ วาปิ ๙ ฉ.ม. อยํ ปาโฐ น ทิสฺสติ

ตตฺถ วิสกณฺฏกวาณิชสฺส "วิสกณฺฏกํ คณฺหถา"ติ อุคฺโฆสนํ วิย ภควโต พุทฺธานุสฺสติกมฺมฏฺฐานกถนํ, วิสกณฺฏเก วณฺณํ กเถตฺวา ตสฺส คหณตฺถาย มหาชนสฺส อุสฺสาหกรณํ วิย อิเมหิ สตฺตหิ ปเทหิ พุทฺธานุสฺสติกมฺมฏฺฐานสฺส วณฺณภณเนน ตตฺถ มหาชนสฺส อุสฺสาหกรณํ.

กตโม เอกธมฺโมติ กเถตุกมฺยตาปุจฺฉา. ๑- พุทฺธานุสฺสตีติ พุทฺธํ อารพฺภ อุปฺปนฺนา อนุสฺสติ, พุทฺธคุณารมฺมณาย สติยา เอตํ อธิวจนํ. ๑- ตํ ปเนตํ พุทฺธานุสฺสติกมฺมฏฺฐานํ ทุวิธํ โหติ จิตฺตสมฺปหํสนตฺถญฺเจว วิปสฺสนตฺถญฺจ. กถํ? ยทา หิ อสุภารมฺมเณ อสุภสญฺญํ ๒- ภาเวนฺตสฺส ภิกฺขุโน จิตฺตุปฺปาโท อุปหญฺญติ อุกฺกณฺฐติ นิรสฺสาโท โหติ วีถึ น ปฏิปชฺชติ, กุฏโคโณ วิย อิโต จิโต จ ธาวติ. ๓- ตสฺมึ ขเณ เอส มูลกมฺมฏฺฐานํ ปหาย "อิติปิ โส ภควา"ติอาทินา นเยน ตถาคตสฺส โลกิยโลกุตฺตรคุเณ อนุสฺสรติ. ตสฺเสว ๔- พุทฺธํ อนุสฺสรนฺตสฺส จิตฺตุปฺปาโท ปสีทติ, วินีวรณโก ๕- โหติ. โส ตํ จิตฺตํ เอวํ ทเมตฺวา ปุน มูลกมฺมฏฺฐานํเยว มนสิกโรติ. กถํ? ยถา นาม พลวา ปุริโส กูฏาคารกณฺณิกตฺถาย มหารุกฺขํ ฉินฺทนฺโต สาขปลาสจฺเฉทนมตฺเตเนว ๖- ผรสุธาราย วิปนฺนาย มหารุกฺขํ ฉินฺทิตุํ อสกฺโกนฺโตปิ ธุรนิกฺเขปํ อกตฺวาว กมฺมารสาลํ คนฺตฺวา ติขิณํ ผรสุํ การาเปตฺวา ปุน ตํ ฉินฺเทยฺย. เอวํ สมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ. ๗- เอวํ ๘- พุทฺธานุสฺสติวเสน จิตฺตํ ปริทเมตฺวา ปุน มูลกมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺโต อสุภารมฺมณํ ปฐมชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ฌานงฺคานิ สมฺมสิตฺวา อริยภูมึ โอกฺกมติ. เอวํ ตาว จิตฺตสมฺปหํสนตฺถํ โหติ.

ยทา ปเนส พุทฺธานุสฺสตึ อนุสฺสริตฺวา "โก อยํ อิติปิ โส ภควาติอาทินา นเยน อนุสฺสริ, อิตฺถี นุ โข ปุริโส นุ โข เทวมนุสฺสมารพฺรหฺมานํ อญฺญตโร นุ โข"ติ ปริคฺคณฺหนฺโต "น อญฺโญปิ, ๙- สติสมฺปยุตฺตํ ปน จิตฺตเมว อนุสฺสรี"ติ