ปริพาชกสูตร

อรรถกถาปริพาชกสูตรที่ ๑๐

พึงทราบวินิจฉัยในปริพาชกสูตรที่ ๑๐ ดังต่อไปนี้ :-

บทว่า อภิญฺญาตา ได้แก่ ผู้มีชื่อที่รู้จักกันคือปรากฏ.

บทว่า อนฺนภาโร เป็นต้น เป็นชื่อของปริพาชกเหล่านั้น.

บทว่า ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต ได้แก่ พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากผลสมาบัติ. ก็ผลสมาบัตินั้น ท่านประสงค์ว่าที่เร้นในที่นี้.

บทว่า ปจฺจกฺขาย คือ คัดค้าน. บทว่า อภิชฺฌาลุํ คือ ผู้มีตัณหา.

บทว่า กาเมสุ ติพฺพสาราคํ ความว่า ผู้มีราคะความกำหนัดมากในวัตถุกาม.

บทว่า ตมหํ ตตฺถ เอวํ วเทยฺยํ ความว่า เมื่อเขากล่าวคำนั้น เราจะกล่าวอย่างนี้ในเหตุนั้น.

บทว่า ปฏิกฺโกสิตพฺพํ มญฺเญยฺย ความว่า ผู้ใดมาสำคัญว่าควรคัดค้าน คือว่าควรห้าม.

บทว่า สหธมฺมิกา ได้แก่ พร้อมกับเหตุ.

บทว่า วาทานุปาตา ความว่า ก็เบียดเบียนวาทะที่ประกอบด้วยธรรม ก็ตกไปตามวาทะที่ไม่ประกอบด้วยธรรม. อธิบายว่า ประพฤติตามวาทะ.

บทว่า คารยฺหา ฐานา คือ ปัจจัยอันควรติเตียน.

บทว่า อาคจฺฉนฺติ คือ ย่อมเข้าถึง.

บทว่า อุกฺกลา คือ ชาวชนบทอุกกละ.

บทว่า วสฺสภญฺญา คือ ปริพาชก ๒ คน ชื่อวัสสะและภัญญะ.

บทว่า อเหตุกวาทา ความว่า ทั้ง ๒ คนเป็นผู้มีวาทะเป็นต้นอย่างนี้ว่า เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี เพื่อความหมดจดแห่งสัตว์ทั้งหลายดังนี้.

บทว่า อกิริยวาทา ความว่า ผู้มีวาทะปฏิเสธกิริยวาทะอย่างนี้ว่า เมื่อบุคคลทำอยู่ บาปไม่ชื่อว่าอันบุคคลทำดังนี้.

บทว่า นตฺถิกวาทา ความว่า ผู้มีวาทะเป็นต้นอย่างนี้ว่า ทานที่ทายกให้แล้วไม่มีผลดังนี้.

คนทั้ง ๒ เหล่านั้นเป็นผู้ดิ่งลงในทัสนะทั้ง ๓ เหล่านี้.

ถามว่า ก็ในคนเหล่านั้น กำหนดได้อย่างไร?

ตอบว่า ก็ผู้ใดถือลัทธิเห็นปานนี้ นั่งสาธยายพิจารณาอยู่ในสถานที่พักกลางคืนและที่พักกลางวัน มิจฉาสติของผู้นั้นย่อมตั้งมั่นอยู่ในอารมณ์นั้นว่า เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี เมื่อบุคคลทำอยู่ บาปย่อมไม่ชื่อว่าอันบุคคลทำ ฯลฯ ทานที่ทายกให้แล้วไม่มีผล ฯลฯ เพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ดังนี้ จิตย่อมแน่วแน่ ชวนจิตทั้งหลายย่อมแล่นไป ในชวนจิตที่หนึ่ง ผู้นั้นยังเป็นผู้แก้ไขได้ ในชวนจิตที่สองเป็นต้นก็อย่างนั้น ในชวนจิตที่เจ็ด ผู้นั้นแม้พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็แก้ไขไม่ได้กลับมา ย่อมเป็นเช่นเดียวกับอริฏฐภิกษุและกัณฏกสามเณร.

บรรดาทัสนะ ๓ อย่างนั้น บางคนหยั่งสู่ทัสนะเดียว บางคน ๒ ทัสนะ บางคน ๓ ทัสนะ เขาย่อมชื่อว่านิยตมิจฉาทิฏฐิกะทั้งนั้น เขาต้องห้ามทางสวรรค์และต้องห้ามทางพระนิพพาน ไม่ควรจะไปสู่สวรรค์ ในลำดับแห่งอัตภาพนั้น จะต้องกล่าวไปใย ถึงพระนิพพานเล่า.

อธิบายว่า สัตว์ผู้นี้เป็นผู้เฝ้าแผ่นดิน ชื่อว่าเป็นตอในวัฏฏะ. โดยมากสัตว์เห็นปานนี้ไม่ออกจากภพ ถึงวัสสะและภัญญะปริพาชกก็เป็นเช่นนี้.

บทว่า นินฺทาพฺยาโรสนาอุปารมฺภภยา ความว่า เพราะตนกลัวนินทา กลัวเกลียดชัง และกลัวเขาว่าร้ายดังนี้.

บทว่า อภิชฺฌาวินเย สิกฺขํ ความว่า พระอรหัต เรียกว่าธรรมเครื่องกำจัดอภิชฌา ผู้ศึกษาในพระอรหัตอยู่ เรียกว่าผู้ไม่ประมาทดังนี้.

ตรัสทั้งวัฏฏะทั้งวิวัฏฏะไว้ในพระสูตรแล้ว จึงตรัสผลสมาบัติไว้ในพระคาถา ด้วยประการฉะนี้. จบอรรถกถาปริพาชกสูตรที่ ๑๐

จบอุรุเวลวรรควรรณนาที่ ๓

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. อุรุเวลสูตรที่ ๑

๒. อุรุเวลสูตรที่ ๒

๓. โลกสูตร

๔. กาฬกสูตร

๕. พรหมจริยสูตร

๖. กุหสูตร

๗. สันตุฏฐิสูตร

๘. อริยวังสสูตร

๙. ธรรมปทสูตร

๑๐. ปริพาชกสูตร ฯ -----------------------------------------------------