เอตฺตาวตา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตสฺส ขีณาสวสฺส อิทานิ ถุตึ กโรนฺโต อวิชฺชายเตฺวว อเสสวิราคนิโรธาติอาทิมาห. ตตฺถ อเสสวิราคนิโรธาติ อเสสวิราเคน เจว อเสสนิโรเธน จ. โส กาโย น โหตีติ ขีณาสวสฺส กาเยน กรณกมฺมํ ปญฺญายติ, เจติยงฺคณสมฺมชฺชนํ โพธิยงฺคณสมฺมชฺชนํ อภิกฺกมนปฏิกฺกมนํ วตฺตานุวตฺตกรณนฺติ เอวมาทิ. กายทฺวาเร ปนสฺส วีสติ เจตนา อวิปากธมฺมตํ อาปชฺชนฺติ. เตน วุตฺตํ "โส กาโย น โหติ, ยมฺปจฺจยาสฺส ตํ อุปฺปชฺชติ

อิติ สตฺถา เอตฺตเกน ฐาเนน ตีหิ ทฺวาเรหิ อายูหิตํ กมฺมํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตสฺส กมฺมสฺส วิปจฺจนฏฺฐานํ ทสฺเสตุํ จตฺตาโรเม ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ อตฺตภาวปฏิลาภาติ ปฏิลทฺธอตฺตภาวา. อตฺตสญฺเจตนา กมตีติ อตฺตนา ปกปฺปิตเจตนา วหติ ปวตฺตติ.

อตฺตสญฺเจตนาเหตุ เตสํ สตฺตานํ ตมฺหา กายา จุติ โหตีติอาทีสุ ขิฑฺฑาปโทสิกา เทวา อตฺตสญฺเจตนาเหตุ จวนฺติ. เตสญฺหิ นนฺทนวนจิตฺตลตาวน- ปารุสกวนาทีสุ ทิพฺพรติสมปฺปิตานํ กิลนฺตานํ ปานโภชเน สติ สมฺมุสฺสติ, เต อาหารุปจฺเฉเทน อาตเป ขิตฺตมาลา วิย มิลายนฺติ. มโนปโทสิกา เทวา ปรสญฺเจตนาเหตุ จวนฺติ, เอเต จาตุมฺมหาราชิกา เทวา. เตสุ กิร เอโก เทวปุตฺโต "นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามี"ติ สปริวาโร รเถน วีถึ ปฏิปชฺชติ. อถญฺโญ นิกฺขมนฺโต ตํ ปุรโต คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา "กึ โภ อยํ กปโณ อทิฏฺฐปุพฺพํ วิย เอกํ ทิสฺวา ปีติยา อุทฺธุมาโต วิย คชฺชมาโน วิย จ คจฺฉตี"ติ กุชฺฌติ. ปุรโต คจฺฉนฺโตปิ นิวตฺติตฺวา ตํ กุทฺธํ ทิสฺวา กุทฺธา นาม สุวิชานา โหนฺตีติ กุทฺธภาวมสฺส ญตฺวา "ตฺวํ กุทฺโธ มยฺหํ กึ กริสฺสสิ, อยํ สมฺปตฺติ มยา ทานสีลาทีนํ วเสน ลทฺธา, น ตุยฺหํ วเสนา"ติ ปฏิกุชฺฌติ. เอกสฺมิญฺหิ กุทฺเธ อิตโร อกฺกุทฺโธ รกฺขติ, อุโภสุ ปน กุทฺเธสุ เอกสฺส โกโธ อิตรสฺส ปจฺจโย โหติ, ตสฺสปิ โกโธ อิตรสฺส ปจฺจโย โหตีติ อุโภ กนฺทนฺตานํเยว โอโรธานํ จวนฺติ. มนุสฺสา อตฺตสญฺเจตนา จ ปรสญฺเจตนา จ เหตุ จวนฺติ, อตฺตสญฺเจตนาย จ ปรสญฺเจตนาย จ เหตุภูตาย จวนฺตีติ อตฺโถ. มนุสฺสา หิ กุชฺฌิตฺวา อตฺตนาว อตฺตานํ หตฺเถหิปิ ปาเทหิปิ ๑- ปหรนฺติ, รชฺชุพนฺธนาทีหิปิ พนฺธนฺติ, อสินาปิ สีสํ ฉินฺทนฺติ, วิสํปิ ขาทนฺติ, ปปาเตปิ ปตนฺติ, อุทกํปิ ปวิสนฺติ, อคฺคึ ปวิสนฺติ, ปเรปิ ทณฺเฑน วา สตฺเถน วา ปหริตฺวา มาเรนฺติ. เอวํ เตสุ อตฺตสญฺเจตนาปิ ปรสญฺเจตนาปิ กมติ.