๑๐. ทัณฑวรรค

๑๐. ทัณฑวรรค

หมวดว่าด้วยการลงทัณฑ์ ๑-

๑. ฉัพพัคคิยภิกขุวัตถุ

เรื่องพระฉัพพัคคีย์

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

สัตว์ทุกประเภท ย่อมสะดุ้งกลัวโทษทัณฑ์

สัตว์ทุกประเภท ย่อมหวาดกลัวความตาย

บุคคลนำตนเข้าไปเปรียบเทียบแล้ว

ไม่ควรฆ่าเอง ไม่ควรใช้ให้คนอื่นฆ่า

๒. ฉัพพัคคิยภิกขุวัตถุ

เรื่องพระฉัพพัคคีย์

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

สัตว์ทุกประเภท ย่อมสะดุ้งกลัวโทษทัณฑ์

สัตว์ทุกประเภท ย่อมรักชีวิต ๒-

บุคคลนำตนเข้าไปเปรียบเทียบแล้ว

ไม่ควรฆ่าเอง ไม่ควรใช้ให้คนอื่นฆ่า

@เชิงอรรถ :

@๑ ลงทัณฑ์ ตามความหมายในวรรคนี้คือ การใช้กำลังทำร้าย เข่นฆ่า หรือเบียดเบียนบุคคลอื่นหรือสัตว์อื่น

@ให้ได้รับความเดือดร้อน โดยการใช้ท่อนไม้ ก้อนดิน และวาจาที่หยาบคายให้ร้ายป้ายสี ตลอดถึงการใช้

@บทบัญญัติ บทลงโทษที่เอื้อประโยชน์ตนเป็นเครื่องมือ (ขุ.ธ.อ. ๕/๔๔-๖๔)

@๒ ยกเว้นพระขีณาสพ เพราะท่านเป็นผู้วางเฉยได้ในชีวิตหรือความตาย (ขุ.ธ.อ. ๕/๔๖)

๓. สัมพหุลกุมารวัตถุ

เรื่องเด็กชายหลายคน

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่เด็กชายชาวเมืองสาวัตถีประมาณ ๕๐๐ คน ที่กำลังตีงูในระหว่างทาง ดังนี้)

ผู้ใดใฝ่หาความสุขเพื่อตน

แต่กลับใช้ท่อนไม้ทำร้ายสัตว์ทั้งหลายผู้รักสุข

ผู้นั้นตายไปแล้วย่อมไม่ได้รับความสุขเลย

ส่วนผู้ใดใฝ่หาความสุขเพื่อตน

ไม่ใช้ท่อนไม้ทำร้ายสัตว์ทั้งหลายผู้รักสุข

ผู้นั้นตายไปแล้วย่อมได้รับความสุข ๑-

๔. โกณฑธานเถรวัตถุ

เรื่องพระโกณฑธานเถระ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่พระโกณฑธานเถระ ดังนี้)

เธออย่าได้กล่าวคำหยาบต่อใครๆ

คนที่ถูกเธอว่ากล่าวจะกล่าวโต้ตอบเธอ

เพราะว่าถ้อยคำที่โต้เถียงกัน ก่อให้เกิดทุกข์

และการทำร้ายโต้ตอบกันจะมาถึงเธอ

ถ้าเธอทำตนให้นิ่งเงียบได้

เหมือนกังสดาล ๒- ที่ตัดขอบปากออกแล้ว

เธอก็จะบรรลุนิพพานได้

การโต้เถียงกันก็จะไม่มีแก่เธอ

@เชิงอรรถ :

@๑ ดูอุทานข้อ ๑๓ หน้า ๑๙๓ ในเล่มนี้

@๒ กังสดาล หมายถึงระฆังวงเดือน (พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๒๕)

๕. อุโปสถิกอิตถีวัตถุ

เรื่องหญิงผู้รักษาอุโบสถศีล

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่นางวิสาขาและหญิงผู้รักษาอุโบสถศีล ประมาณ ๕๐๐ คน ดังนี้)

คนเลี้ยงโคใช้ท่อนไม้ไล่ต้อนฝูงโคไปยังที่หากิน ฉันใด

ความแก่และความตาย ก็ไล่ต้อนอายุของสัตว์ทั้งหลายไป ฉันนั้น

๖. อชครเปตวัตถุ

เรื่องเปรตงูเหลือม

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

คนพาลมีปัญญาทราม เมื่อทำบาปกรรมย่อมไม่รู้สึกตัว

จึงมักเดือดร้อนเพราะกรรมของตน

เหมือนคนถูกไฟไหม้ ฉะนั้น

๗. มหาโมคคัลลานเถรวัตถุ

เรื่องพระมหาโมคคัลลานเถระ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

ผู้ใดประทุษร้ายคนที่ไม่มีความผิด ๑-

(และ) คนที่ไม่ประทุษร้าย ๒- (ตอบ)ด้วยโทษทัณฑ์

ผู้นั้นย่อมได้รับผลอย่าง ๑ ใน ๑๐ อย่าง คือ

(๑) ทุกขเวทนาอย่างแรงกล้า (๒) เสื่อมทรัพย์

(๓) ถูกทำร้ายร่างกาย (๔) เจ็บป่วยอย่างหนัก

(๕) กลายเป็นคนวิกลจริต

@เชิงอรรถ :

@๑ คนที่ไม่มีความผิด หมายถึงพระขีณาสพผู้ปราศจากความผิดทางกาย เป็นต้น (ขุ.ธ.อ. ๕/๖๓)

@๒ คนที่ไม่ประทุษร้าย หมายถึงคนที่ไม่มีความผิดต่อผู้อื่น หรือต่อตนเอง (ขุ.ธ.อ. ๕/๖๓)

(๖) ต้องราชภัย ๑- (๗) ถูกกล่าวหาอย่างร้ายแรง

(๘) เสื่อมญาติ (๙) ทรัพย์สมบัติพินาศย่อยยับ

(๑๐) บ้านเรือนถูกไฟไหม้

เขาผู้มีปัญญาทราม เมื่อตายไปย่อมตกนรก

๘. พหุภัณฑิกภิกขุวัตถุ

เรื่องภิกษุผู้มีเครื่องใช้สอยมาก

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุผู้มีเครื่องใช้สอยมาก ดังนี้)

การเป็นคนเปลือย การเกล้าชฎา การเอาโคลนทาตัว

การอดอาหาร การนอนบนพื้นดิน

การมีกายหมักหมมด้วยธุลี

หรือการทำความเพียรด้วยการนั่งกระโหย่ง

วัตรทั้งหมดเหล่านี้หาชำระคนผู้ยังไม่ล่วงพ้นความสงสัยให้หมดจดได้ไม่

๙. สันตติมหามัตตวัตถุ

เรื่องสันตติมหาอำมาตย์

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

แม้บุคคลจะแต่งตัวแบบใดก็ตาม

ถ้าเขาเป็นผู้สงบ ฝึกตนได้ เป็นผู้แน่นอน ๒- ประพฤติพรหมจรรย์

ละเว้นการเบียดเบียนสรรพสัตว์ ประพฤติสม่ำเสมอ

ควรเรียกบุคคลเช่นนั้นว่า พราหมณ์ สมณะ หรือภิกษุ ๓- ก็ได้

@เชิงอรรถ :

@๑ ต้องราชภัย หมายถึงการถูกถอดยศ ปลดจากตำแหน่ง เป็นต้น (ขุ.ธ.อ. ๕/๖๔)

@๒ สงบ หมายถึงสงบจากกิเลสมีราคะเป็นต้น

@ฝึกตนได้ หมายถึงควบคุมอินทรีย์ทั้ง ๖ ได้

@เป็นผู้แน่นอน หมายถึงเป็นผู้แน่นอนในโลกุตตรมรรคทั้ง ๔ (ขุ.ธ.อ. ๕/๗๕)

@๓ คำว่า “พราหมณ์ สมณะ ภิกษุ” ตามหลักการพุทธศาสนามีความหมายดังนี้ พราหมณ์ หมายถึง

@ผู้ลอยบาปได้ สมณะ หมายถึงผู้สงบระงับบาปได้ ภิกษุ หมายถึงผู้ทำลายกิเลสได้ (ขุ.ธ.อ. ๕/๗๕)

๑๐. ปิโลติกติสสเถรวัตถุ

เรื่องพระปิโลติกติสสเถระ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

บุคคลผู้กีดกันอกุศลวิตกได้ด้วยหิริ มีอยู่น้อยคนในโลก

ภิกษุใดหลบหลีกนินทาได้ ตื่นตัวอยู่ เหมือนม้าชั้นดีหลบแส้ได้

ภิกษุเช่นนั้นมีอยู่น้อยรูป ๑-

เธอทั้งหลายจงมีความเพียรและมีสังเวคธรรม ๒-

เหมือนม้าดีที่ถูกลงแส้ เธอทั้งหลายมีศรัทธา ศีล วิริยะ

สมาธิ และธัมมวินิจฉัย ๓-

สมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะ มีสติมั่นคง

จักละทุกข์ ๔- มีประมาณไม่น้อยนี้ได้

๑๑. สุขสามเณรวัตถุ

เรื่องสุขสามเณร

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

คนไขน้ำ ย่อมไขน้ำ

ช่างศร ย่อมดัดลูกศร

ช่างไม้ ย่อมถากไม้

ผู้มีวัตรดี ๕- ย่อมฝึกตน ๖-

ทัณฑวรรคที่ ๑๐ จบ

@เชิงอรรถ :

@๑ ดู สํ.ส. (แปล) ๑๕/๑๘/๑๖

@๒ มีสังเวคธรรม แปลจากคำว่า “สํเวคิโน” หมายถึงมีสโหตตัปปญาณ คือ ญาณที่มีโอตตัปปะ ได้แก่ ญาณ

@ที่มีความกลัวต่อภัยคือชาติ ชรา มรณะ เป็นต้น (ขุ.อิติ.อ. ๓๗/๑๓๑)

@๓ ธัมมวินิจฉัย หมายถึงความรู้เหตุที่ควรและไม่ควร (ขุ.ธ.อ. ๕/๗๘)

@๔ ทุกข์ ในที่นี้หมายถึงวัฏฏทุกข์ (ขุ.ธ.อ. ๕/๗๘)

@๕ ผู้มีวัตรดี ในที่นี้หมายถึงคนที่ว่าง่าย สอนง่าย (ขุ.ธ.อ. ๕/๙๐)

@๖ ขุ.เถร. (แปล) ๒๖/๑๙/๓๑๐ และดูเทียบธรรมบทข้อ ๘๐ หน้า ๕๓ ในเล่มนี้