๑๗. โกธวรรค

๑๗. โกธวรรค

หมวดว่าด้วยความโกรธ

๑. โรหิณีขัตติยกัญญาวัตถุ

เรื่องเจ้าหญิงโรหิณี

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่เจ้าหญิงโรหิณี ดังนี้)

บุคคลควรละความโกรธ สละมานะ

ก้าวล่วงสังโยชน์ได้หมดทุกอย่าง

ความทุกข์ย่อมไม่รุมเร้าคนนั้นผู้ไม่ติดอยู่ในนามรูป

ผู้ไม่มีกิเลสเครื่องกังวล ๑-

@เชิงอรรถ :

@๑ ดูเทียบ สํ.ส. (แปล) ๑๕/๓๔/๔๓-๔๔

๒. อัญญตรภิกขุวัตถุ

เรื่องภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่เทวดา ดังนี้)

ผู้ใดอดกลั้นความโกรธที่เกิดขึ้นไว้ได้

เหมือนนายสารถีหยุดรถที่กำลังแล่นอยู่ได้

เราเรียกผู้นั้นว่า นายสารถี

คนนอกจากนี้ เป็นเพียงผู้ถือเชือกเท่านั้น

๓. อุตตราอุปาสิกาวัตถุ

เรื่องนางอุตตราอุบาสิกา

(พระผู้มีพระภาคทรงชมเชยนางอุตตราที่อดกลั้นความโกรธต่อนางสิริมา จึงตรัสพระคาถานี้แก่นางอุตตรา ดังนี้)

บุคคลพึงชนะคนโกรธด้วยความไม่โกรธ

พึงชนะคนไม่ดีด้วยความดี

พึงชนะคนตระหนี่ด้วยการให้

พึงชนะคนพูดเหลาะแหละด้วยคำสัตย์ ๑-

๔. มหาโมคคัลลานเถรปัญหวัตถุ

เรื่องปัญหาของพระมหาโมคคัลลานเถระ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่พระมหาโมคคัลลานเถระ ดังนี้)

บุคคลควรพูดคำจริง ไม่ควรโกรธ

แม้เขาขอเพียงเล็กน้อยก็ควรให้ ๒-

ด้วยเหตุ ๓ อย่างนี้ (อย่างใดอย่างหนึ่ง) บุคคลพึงไปเทวโลกได้

@เชิงอรรถ :

@๑ ขุ.ชา. (แปล) ๒๗/๒/๖๒

@๒ ให้ ในที่นี้หมายถึงให้ไทยธรรมแก่ท่านผู้ทรงศีล (ขุ.ธ.อ. ๖/๑๗๖-๑๗๗)

๕. ภิกขูหิปุฏฐปัญหวัตถุ

เรื่องปัญหาที่ภิกษุทูลถาม

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

มุนี ๑- ผู้ไม่เบียดเบียน สำรวมกายอยู่เป็นนิตย์ ๒-

ย่อมไปสู่ที่ที่ไม่จุติที่ไปแล้วไม่เศร้าโศก

๖. ปุณณทาสีวัตถุ

เรื่องนางปุณณทาสี

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่นางทาสของเศรษฐีชาวกรุงราชคฤห์ ชื่อปุณณา ดังนี้)

สำหรับบุคคลผู้ตื่นอยู่ตลอดเวลา

หมั่นศึกษาไตรสิกขาทั้งกลางวันและกลางคืน

น้อมจิตเข้าหานิพพาน

อาสวะทั้งหลาย ๓- ย่อมตั้งอยู่ไม่ได้

๗. อตุลอุปาสกวัตถุ

เรื่องอตุลอุบาสก

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่อตุลอุบาสกพร้อมบริวาร ๕๐๐ คน ดังนี้)

อตุละเอ๋ย การนินทาและสรรเสริญนี้มีมานานแล้ว

มิใช่เพิ่งมีในวันนี้เท่านั้น

คนนั่งอยู่เฉยๆ เขาก็นินทา

@เชิงอรรถ :

@๑ มุนี ในที่นี้หมายถึงพระอเสขะมุนีผู้บรรลุมรรคและผลด้วยโมเนยยปฏิปทา (ขุ.ธ.อ. ๖/๑๘๐)

@๒ สำรวมกาย หมายถึงสำรวมกาย วาจา ใจ (ขุ.ธ.อ. ๖/๑๘๐)

@๓ อาสวะ มี ๔ ประการ คือ กาม ภพ ทิฏฐิ และอวิชชา (ขุ.ธ.อ. ๖/๑๘๓, อภิ.วิ. (แปล) ๓๕/๙๓๗/๕๘๖)

คนพูดมาก เขาก็นินทา

แม้คนพูดน้อย เขาก็นินทา

ไม่มีใครเลยในโลกนี้ไม่ถูกนินทา

ทั้งในอดีต ในอนาคต และในปัจจุบัน

ก็ไม่มีใครเลยที่จะถูกนินทาอย่างเดียว

หรือได้รับการสรรเสริญอย่างเดียว

แต่วิญญูชนพิจารณาทุกวันๆ

ย่อมสรรเสริญบุคคลผู้ดำเนินชีวิตหาข้อตำหนิมิได้

ผู้เป็นนักปราชญ์ ผู้มีปัญญาและศีลมั่นคง ๑-

ใครเล่าจะควรตำหนิผู้นั้น

ผู้เปรียบเหมือนแท่งทองชมพูนุท

ผู้เช่นนั้น แม้เทวดาและมนุษย์ก็ชื่นชม

ถึงพรหมก็สรรเสริญ

๘. ฉัพพัคคิยภิกขุวัตถุ

เรื่องพระฉัพพัคคีย์

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่พระฉัพพัคคีย์ ดังนี้)

บุคคลพึงรักษาความกำเริบทางกาย

พึงสำรวมกาย ละกายทุจริตแล้ว

พึงประพฤติกายสุจริต

@เชิงอรรถ :

@๑ ความหมายของคาถานี้ คือ การนินทาหรือสรรเสริญของคนพาล ไม่ถือเป็นประมาณ แต่บัณฑิตผู้ใคร่ครวญแล้ว

@รู้เหตุที่ควรติเตียนหรือเหตุที่ควรสรรเสริญ ย่อมเลือกสรรเสริญนักปราชญ์ผู้มีปัญญา และศีลมั่นคง ดำรง

@ชีวิตอย่างหาข้อตำหนิมิได้ (ขุ.ธ.อ. ๖/๑๘๗)

บุคคลพึงรักษาความกำเริบทางวาจา

พึงสำรวมวาจา ละวจีทุจริตแล้ว

พึงประพฤติวจีสุจริต

บุคคลพึงรักษาความกำเริบทางใจ

พึงสำรวมใจ ละมโนทุจริตแล้ว

พึงประพฤติมโนสุจริต

นักปราชญ์ผู้สำรวมกาย สำรวมวาจา สำรวมใจ

ชื่อว่าเป็นผู้สำรวมดีแท้

โกธวรรคที่ ๑๗ จบ