ข้อความเบื้องต้น

พระศาสดา เมื่อประทับอยู่ในพระเชตวัน ทรงปรารภปัญหาของพระอานนทเถระ ตรัสพระธรรมเทศนานี้ว่า "ทุลฺลโภ ปุริสาชญฺโญ" เป็นต้น. พระเถระรำพึงถึงที่เกิดของบุรุษอาชาไนย

ความพิสดารว่า วันหนึ่ง พระเถระนั่งในที่พักกลางวัน คิดว่า

"พระศาสดาเมื่อตรัสคำว่า ‘ช้างอาชาไนยเกิดขึ้นในตระกูลช้างฉัททันต์ หรือในตระกูลช้างอุโบสถ, ม้าอาชาไนยเกิดขึ้นในตระกูลม้าสินธพ หรือในตระกูลพระยาม้าวลาหก, โคอาชาไนยเกิดขึ้นในทักขิณาปถชนบท’ เป็นต้น เป็นอันตรัสสถานที่เกิดขึ้นแห่งสัตว์ประเสริฐ มีช้างอาชาไนยเป็นต้นแล้ว ส่วนบุรุษอาชาไนยย่อมบังเกิดขึ้นในที่ไหนหนอ?" พระเถระเข้าไปทูลถามพระศาสดา