บรรดาความหมายทั้ง ๓ อย่างนั้น ด้วยอิติศัพท์ที่มีความหมายว่าปการะ พระอานนทเถระจึงแสดงความหมายนี้ไว้ว่า พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น มีความหมายที่ละเอียดด้วยนัยต่างๆ มีสมุฏฐานมาจากอัธยาศัยเป็นอเนก สมบูรณ์ด้วยอรรถ และพยัญชนะ มีปาฏิหาริย์ต่างๆ อย่าง ลึกซึ้งด้วยธรรม (เหตุ) อรรถ (ผล) เทศนา และปฏิเวธ มากระทบคลองแห่งโสตประสาทของสรรพสัตว์ ตามสมควรแก่ภาษาของตนๆ ว่า ใครเล่าจะสามารถเข้าใจได้ครบทุกประการ ข้าพเจ้าแม้ยังความเป็นผู้ประสงค์จะฟังให้เกิดขึ้นด้วยเรี่ยวแรงทั้งหมด ก็ฟังมาแล้วอย่างนี้ คือแม้ข้าพเจ้าก็ฟังมาด้วยประการอย่างหนึ่ง. อธิบายบทว่า นานานยนิปุณํ เป็นต้น
ในบทว่า นานานยนิปุณํ เป็นต้นนี้ พึงทราบวินิจฉัยดังต่อไปนี้นัยต่างๆ อย่างกัน โดยแยกตามอารมณ์เป็นต้น กล่าวคือ เอกัตตนัย นานัตตนัย อัพยาปารนัย และธัมมตานัย และกล่าวคือนันทิยาวัฏฏนัย ติปุกขลนัย สีหวิกิฬิตนัย ทิสาโลจนนัย และอังกุสนัย ชื่อว่านานานัย (นัยต่างๆ).
อีกประการหนึ่ง นัยทั้งหลาย ได้แก่คติแห่งบาลี. และคติแห่งบาลีเหล่านั้นก็มีประการต่างๆ กัน ด้วยอำนาจบัญญัตินัย และอนุบัญญัตินัยเป็นต้น ด้วยอำนาจสังกิเลสภาคิยาทินัย โลกิยาทินัย และตทุภยโวมิสสตานัยเป็นต้น ด้วยอำนาจกุสลนัยเป็นต้น ด้วยอำนาจขันธนัยเป็นต้น ด้วยอำนาจสังคหนัยเป็นต้น ด้วยอำนาจสมยวิมุตตินัยเป็นต้น ด้วยอำนาจฐปนนัยเป็นต้น ด้วยอำนาจกุสลนัยเป็นต้น และด้วยอำนาจติกปัฏฐานนัยเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่านานานัย (มีนัยต่างๆ กัน) ความหมายที่ชื่อว่าละเอียดด้วยนัยต่างๆ เพราะหมายความว่า ละเอียด คือละเอียดอ่อน ได้แก่สุขุมด้วยนัยเหล่านั้น.
อาสยะนั่นแล ชื่ออัชฌาสัย. และอัชฌาสัยนั้นก็มีหลายอย่าง โดยแยกเป็นสัสสตทิฏฐิเป็นต้น และโดยแยกเป็นผู้มีธุลี คือกิเลสในจักษุน้อยเป็นต้น จึงชื่อว่าอเนกัชฌาสัย (มีอัชฌาสัยเป็นอเนก) อีกประการหนึ่ง อัชฌาสัยเป็นอเนก มีอัชฌาสัยของตนเป็นต้น ชื่อว่าอเนกัชฌาสัย. อเนกัชฌาสัยนั้นเป็นสมุฏฐาน คือเป็นแดนเกิด ได้แก่เป็นเหตุแห่งพระพุทธพจน์นั้น เพราะเหตุนั้น พระพุทธพจน์นั้นจึงชื่อว่ามีอเนกัชฌาสัยเป็นสมุฏฐาน (พระพุทธพจน์) ชื่อว่าถึงพร้อมด้วยอรรถ เพราะเมื่อมีความถึงพร้อมด้วยอรรถมีกุศลเป็นต้น จึงประกอบด้วยบทแห่งอรรถ ๖ บท คือ สังกาสนะ ปกาสนะ วิวรณะ วิภชนะ อุตตานีกรณะ และบัญญัติ ชื่อว่าถึงพร้อมด้วยพยัญชนะ เพราะเมื่อมีความถึงพร้อมด้วยพยัญชนะที่ประกาศอรรถนั้นให้แจ่มแจ้ง จึงประกอบด้วยบทแห่งพยัญชนะ ๖ บท คือ อักขระ บท พยัญชนะ อาการ นิรุกติ และนิเทศ. ชื่อว่ามีปาฏิหาริย์ต่างอย่างกัน เพราะหมายความว่ามีปาฏิหาริย์ต่างๆ อย่าง คือมากอย่าง โดยแยกเป็นอิทธิปาฏิหาริย์ อาเทสนาปาฏิหาริย์และอนุสาสนีปาฏิหาริย์ และโดยที่ปาฏิหาริย์ทั้ง ๓ นั้น ปาฏิหาริย์แต่ละอย่างก็แตกต่างกันไปตามอารมณ์เป็นต้น. อธิบายคำว่า ปาฏิหาริย์
อรรถกถา ฉบับแปลไทย เป็นงานของผู้แปลและผู้จัดพิมพ์ฉบับแปล คัดมาตามต้นฉบับโดยไม่แก้ถ้อยคำ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากเจ้าของประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที