ทรงเห็นว่า เราข้ามแล้ว โลกยังไม่ข้าม เราพ้นแล้ว โลกยังไม่พ้น เราฝึกแล้ว โลกยังไม่ฝึก เราสงบแล้ว โลกยังไม่สงบ เราปลอดโปร่งแล้ว โลกยังไม่ปลอดโปร่ง เราดับกิเลสแล้ว โลกยังไม่ดับกิเลส เราข้ามแล้วเพียงพอเพื่อให้โลกข้ามบ้าง เราพ้นแล้วเพื่อให้โลกพ้นบ้าง เราฝึกแล้วเพื่อให้โลกฝึกบ้าง เราสงบแล้วเพื่อให้โลกสงบบ้าง เราปลอดโปร่งแล้วเพื่อให้โลกปลอดโปร่งบ้าง เราปรินิพพานแล้วเพื่อให้ผู้อื่นปรินิพพานบ้าง ดังนี้. ____________________________ ๒๗- ขุ. ปฏิ. เล่ม ๓๑/ข้อ ๒๘๕

ก็การหยั่งลงสู่พระเมตตาในสัตว์ทั้งหลายของพระผู้มีพระภาคเจ้าพึงให้แจ่มแจ้ง โดยนัยนี้แล. จริงอยู่ แม้เมตตาน้อมนำความสุขซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อทุกข์ อันเป็นวิสัยแห่งกรุณาเข้าไปในสัตว์ทั้งหลายก็ยังเป็นไปได้ เพราะเหตุนั้น อัพยาบาทวิตกและอวิหิงสาวิตก จึงชื่อว่าเขมวิตกในบทนี้. ส่วนปวิเวกวิตกได้แก่เนกขัมมวิตกนั่นเอง.

อนึ่ง พึงทราบความเป็นไปด้วยอำนาจการพิจารณาปฐมฌานอันเป็นส่วนเบื้องต้นในทิพวิหารธรรม และอริยวิหารธรรมแห่งปวิเวกวิตกนั้น. ในปวิเวกวิตกนั้น สมาปัตติวิหารธรรมเหล่าใด อันนับได้สองล้านสี่แสนโกฏิ โดยใช้ทุกๆ วันของพระผู้มีพระภาคเจ้า พระญาณอันเนื่องด้วยสมาธิจริยาและญาณจริยาอันเป็นไปแล้วด้วยความประพฤติในก่อน และสมาบัติสองล้านสี่แสนโกฏิและปัญญาของสมาปัตติวิหารธรรมเหล่าใด ท่านกล่าวว่าเป็นมหาวชิรญาณ พึงทราบความเป็นไปเนืองๆ แห่งปวิเวกวิตกของพระผู้มีพระภาคเจ้า ด้วยอำนาจแห่งสมาปัตติวิหารธรรมเหล่านั้น.

อนึ่ง พึงชี้แจงเนื้อความนี้แม้โดยมหาสัจจกสูตร ในสูตรนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า ดูก่อนอัคคิเวสสนะ เรานั้นแลนั่งสงบจิตในภายใน ในสมาธินิมิตก่อนนั้น เราอยู่เป็นสุขตลอดกัปเป็นนิตย์. ๒๘- ____________________________ ๒๘- ม. มู. เล่ม ๑๒/ข้อ ๔๓๐