พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่าพุทฺโธ เพราะอรรถว่าตรัสรู้สัจจะทั้งหลาย. ทรงพระนามว่าพุทโธ เพราะอรรถว่าปลุกหมู่สัตว์ให้ตื่น. ทรงพระนามว่าพุทโธ เพราะทรงรู้ธรรมทั้งปวง. ทรงพระนามว่าพุทโธ เพราะทรงเห็นธรรมทั้งปวง. ทรงพระนามว่าพุทโธ เพราะทรงรู้ธรรมที่ควรรู้ยิ่ง. ทรงพระนามว่าพุทโธ เพราะทรงเบิกบานแล้ว. ทรงพระนามว่าพุทโธ เพราะมีธรรมกล่าวคืออาสวะสิ้นแล้ว. ทรงพระนามว่าพุทโธ เพราะมีธรรมกล่าวคือไม่มีอุปกิเลส. ทรงพระนามว่าพุทโธ เพราะอรรถว่าปราศจากราคะโดยส่วนเดียว. ทรงพระนามว่าพุทโธ เพราะอรรถว่าปราศจากโทสะโดยส่วนเดียว. ทรงพระนามว่าพุทโธ เพราะอรรถว่าปราศจากโมหะโดยส่วนเดียว. ทรงพระนามว่าพุทโธ เพราะอรรถว่าไม่มีกิเลสโดยส่วนเดียว. ทรงพระนามว่าพุทโธ เพราะอรรถว่าทรงถึงแล้วซึ่งเอกายนมรรค. ทรงพระนามว่าพุทโธ เพราะอรรถว่า ทรงเป็นผู้เดียวตรัสรู้พร้อมเฉพาะแล้ว ซึ่งพระสัมมาสัมโพธิญาณอันประเสริฐ. ทรงพระนามว่าพุทโธ เพราะทรงกำจัดความไม่รู้ เพราะทรงได้ปัญญาเครื่องตรัสรู้.

และพระนามว่าพุทโธนี้ พระมารดา บิดา พี่น้องชาย พี่น้องหญิง มิตร อมาตย์ ญาติสาโลหิต สมณพราหมณ์ เทวดามิได้ทำให้ โดยที่แท้แล้ว พระนามนี้เป็นวิโมกขันติกนาม (พระนามที่เกิดขึ้นในที่สุดแห่งการหลุดพ้น) พระนามว่าพุทโธ เป็นสัจฉิกาบัญญัติ พร้อมด้วยการบรรลุสัพพัญญุตญาณ ณ ควงไม้โพธิแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าทั้งหลายผู้ตรัสรู้แล้ว ดังนี้. ๑- ____________________________ ๑- ขุ. จูฬ. เล่ม ๓๐/ข้อ ๕๔๖ ขุ. ปฏิ. เล่ม ๓๑/ข้อ ๓๘๖

สิ่งที่ชื่อว่าเป็นสรณะ เพราะเบียดเบียนทุกข์ภัยเป็นต้น. อธิบายว่า เบียดเบียนคือให้พินาศ ได้แก่กำจัดอนัตถะ อบายทุกข์ทุกอย่าง (และ) สังสารทุกข์ทั้งมวลได้.

บทว่า สรณํ คตา ความว่า เป็นผู้ถึง คือเข้าถึง (พระพุทธเจ้า) อย่างนี้ว่า เราทั้งหลายถึง คือคบ ได้แก่ซ่องเสพ หมายความว่า เข้าไปนั่งใกล้พระผู้มีพระภาคเจ้า ด้วยความประสงค์นี้ว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นสรณะ (กำจัดภัยได้) ทรงเป็นคติ ทรงเป็นที่ดำเนินไปในเบื้องหน้า ทรงเป็นที่ยึดเหนี่ยว ทรงเป็นผู้ทำลายทุกข์ ทรงจัดแจงประโยชน์เกื้อกูลของเราทั้งหลาย หรือเราทั้งหลายรู้คือตรัสรู้ (ตาม) อย่างนี้ ดังนี้ ชื่อว่าเป็นผู้ถึงพระพุทธเจ้าว่าเป็นสรณะ.