วิตกที่ปฏิสังยุตด้วยความไม่พยาบาท ชื่อว่าอพยาบาทวิตก. อพยาบาทวิตกนั้น เป็นกามาวจรในส่วนเบื้องต้นที่เจริญเมตตา เป็นรูปาวจรในฌานมีเมตตาเป็นอารมณ์ เป็นโลกุตระในเวลาที่มรรคผลเกิดขึ้น เพราะกระทำฌานนั้นให้เป็นเบื้องบาท.

วิตกที่ปฏิสังยุตด้วยอวิหิงสา ชื่อว่าอวิหิงสาวิตก อวิหิงสาวิตกนั้นเป็นกามาวจรในส่วนเบื้องต้นที่เจริญกรุณา เป็นรูปาวจรในส่วนที่มีกรุณาเป็นอารมณ์ เป็นโลกุตระในเวลาที่มรรคผลเกิดขึ้น เพราะกระทำฌานนั้นให้เป็นเบื้องบาท.

แต่เมื่อใด อโลภะเป็นประธาน เมื่อนั้นเมตตาและกรุณาทั้งสองอย่างนอกนี้ก็จะคล้อยตามอโลภะนั้น. เมื่อใด เมตตาเป็นประธาน เมื่อนั้นอโลภะเป็นกรุณาทั้งสองอย่างนอกนี้ก็จะคล้อยตามเมตตานั้น. เมื่อใด กรุณาเป็นประธาน เมื่อนั้นอโลภะและเมตตาทั้งสองอย่างนอกนี้ก็จะคล้อยตามกรุณานั้น.

เนกขัมมสังกัปปะเป็นต้น ก็คือเนกขัมมวิตกเป็นต้นเหล่านี้นั่นเอง. อธิบายว่า โดยเนื้อความแล้ว เนกขัมมวิตกเป็นต้นกับเนกขัมมสังกัปปะเป็นต้นไม่มีข้อแตกต่างกันเลย แต่สัญญาที่สัมปยุตด้วยเนกขัมมวิตกเป็นต้น ชื่อว่าเนกขัมมสัญญาเป็นต้น.

เล่มที่ ๒๕ ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ-ธรรมบท-อุทาน-อิติวุตตกะ-สุตตนิบาต๖,๕๓๗

อรรถกถา ฉบับแปลไทย เป็นงานของผู้แปลและผู้จัดพิมพ์ฉบับแปล คัดมาตามต้นฉบับโดยไม่แก้ถ้อยคำ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากเจ้าของประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที

ที่มาและฉบับอื่นของ “๘. อันธการสูตร”