บรรดาอุทธัจจะและกุกกุจจะนั้น อาการของจิตที่ฟุ้งซ่าน ชื่อว่าอุทธัจจะ. ความเดือดร้อนเพราะบาปที่ทำไว้เป็นปัจจัย ของผู้ไม่ได้ทำความดี ทำแต่ความชั่วไว้ ชื่อว่ากุกกุจจะ.

ผู้ศึกษาพึงทราบความพิสดารของอุทธัจจะและกุกกุจจะทั้ง ๒ นั้น โดยนัยมีอาทิว่า

บรรดาอุทธัจจะและกุกกุจจะทั้ง ๒ นั้น อุทธัจจะคืออะไร? คือ ความฟุ้ง ความไม่สงบแห่งจิต ความซัดส่ายแห่งจิต ความหมุนเวียนแห่งจิต. ๙-

พึงทราบอาการที่เป็นไป (พฤติการณ์ของนิวรณ์ทั้ง ๒ นั้น) โดยนัยมีอาทิว่า เราไม่ได้ทำความดีไว้ เราไม่ได้ทำกุศลไว้ เราไม่ได้ทำการต้านทานสิ่งที่น่ากลัวไว้ เราทำบาปไว้แล้ว เราทำกรรมชั่วช้าไว้แล้ว เราทำความผิดไว้แล้ว ดังนี้. ๑๐- ____________________________ ๙- อภิ. สงฺ. เล่ม ๓๔/ข้อ ๗๕๒ ๑๐- ม. อุ. เล่ม ๑๔/ข้อ ๔๗๑