บทว่า สพฺรหฺมกสฺส คลุมถึงสัตวโลกไม่มีเหลือพร้อมด้วยพรหมทั้งหลาย.

พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงใส่สัตว์แม้ทั้งหมดผู้เข้าถึงภพทั้ง ๓ ลงใน ๓ บทอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงใช้ ๒ บทคลุมอีกจึงได้ตรัสไว้ว่า สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย (อันหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ พร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์).

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครอบคลุมสัตว์ทั้งหมดที่กำหนดด้วยขันธ์ทั้ง ๓ ไว้ ด้วยทั้ง ๕ บทอย่างนี้.

ด้วยบทว่า ยสฺมา ตํ ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธํ (เพราะเหตุที่อารมณ์นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสรู้แล้ว). พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงแสดงคำนี้ไว้ คือ รูปารมณ์อันใดมีสีเขียวและสีเหลืองเป็นต้น มาสู่คลองในจักขุทวารของสัตวโลกพร้อมทั้งเทวโลก ในโลกธาตุที่หาประมาณมิได้ รูปารมณ์นั้นทั้งหมด พระตถาคตเจ้าได้ทรงรู้แล้วอย่างนี้ว่า สัตว์นี้เห็นรูปารมณ์นี้ในขณะนี้แล้ว ดีใจหรือเสียใจ หรือเกิดมีใจเป็นกลาง. สัททารมณ์มีเสียงกลอง เสียงตะโพนเป็นต้นอันใดก็เช่นนั้นมาสู่คลองในโสตทวารของสัตวโลกพร้อมทั้งเทวโลก ในโลกธาตุที่หาประมาณมิได้. คันธารมณ์มีกลิ่นเกิดแต่รากเหง้า และเปลือกเป็นต้น (อันใด) มาสู่คลองในมานทวาร. รสารมณ์มีรสเกิดแต่รากเหง้า และรสเกิดแต่ลำต้นเป็นต้น (อันใด) มาสู่คลองในชิวหาทวาร. โผฏฐัพพารมณ์แยกออกเป็นปฐวีธาตุ เตโชธาตุและวาโยธาตุมีแข็งและอ่อนเป็นต้น (อันใด) มาสู่คลองในกายทวาร (ของสัตวโลกพร้อมทั้งเทวโลกในโลกธาตุที่หาประมาณมิได้). พระตถาคตเจ้าได้ทรงทราบโผฏฐัพพารมณ์อันนั้นทั้งหมดอย่างนี้ว่า สัตว์นี้ถูกต้องโผฏฐัพพะชื่อนี้ในขณะนี้แล้ว เป็นผู้ดีใจหรือเสียใจ หรือเกิดมีใจเป็นกลาง. ธรรมารมณ์ที่แยกออกเป็นสุขเป็นต้น (อันใด) ก็เช่นนั้นมาสู่คลองในมโนทวารของสัตวโลก พร้อมทั้งเทวโลกนี้ ในโลกธาตุอันหาประมาณมิได้. ธรรมารมณ์นั้นทั้งหมด พระตถาคตเจ้าได้ตรัสรู้แล้วอย่างนี้ว่า สัตว์นี้รู้ธรรมารมณ์ชื่อนี้ ในขณะนี้แล้ว เป็นผู้ดีใจหรือเสียใจ หรือเกิดมีใจเป็นกลาง.

เล่มที่ ๒๕ ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ-ธรรมบท-อุทาน-อิติวุตตกะ-สุตตนิบาต๖,๙๓๕

อรรถกถา ฉบับแปลไทย เป็นงานของผู้แปลและผู้จัดพิมพ์ฉบับแปล คัดมาตามต้นฉบับโดยไม่แก้ถ้อยคำ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากเจ้าของประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที

ที่มาและฉบับอื่นของ “๑๓. โลกสูตร”