ในคาถานั้น เหมวตยักษ์ถามถึงทัสสนสมบัติด้วยบทนี้ว่า ทรงถึงพร้อมแล้วด้วยวิชชาแลหรือ ถามถึงคมนสมบัติด้วยบทนี้ว่า ทรงมีจรณะบริสุทธิ์แลหรือ. ก็กล่าว จาอักษร เพราะทำให้เป็นทีฆะในบทว่า สํสุทฺธจารโณ นี้ด้วยอำนาจแห่งฉันทลักษณะ.

อธิบายว่า สํสุทฺธจรโณ ถามถึงการบรรลุนิพพานธาตุที่ ๑ ที่เข้าใจกันว่า เป็นการสิ้นไปแห่งอาสวะซึ่งจะพึงบรรลุด้วยทัสสนสมบัติ และคมนสมบัตินั่น ด้วยบทนี้ว่า อาสวะทั้งหลายของพระองค์นั้นสิ้นไปแล้วแลหรือ ถามถึงความที่พระองค์ทรงสามารถบรรลุนิพพานธาตุที่ ๒ หรือความที่พระองค์ทรงทราบสมบัติ คือความยินดีอย่างยิ่ง ดำรงอยู่ด้วยปัจจเวกขณญาณ ด้วยบทนี้ว่า ภพใหม่ไม่มีแลหรือ.

แต่นั้น เพราะวิชชานั่นใดอันพระองค์ตรัสไว้แล้วในสูตรทั้งหลายมีภยเภรวสูตรเป็นต้น โดยนัยว่า พระองค์ทรงระลึกถึงปุพเพนิวาสหลายอย่าง ๖- เป็นต้น. วิชชา ๘ อย่างนั่นใดที่ตรัสไว้ในสูตรทั้งหลายมีอัมพัฏฐสูตรเป็นต้น โดยนัยว่า พระอริยสาวกนั้น เมื่อจิตตั้งมั่นอย่างนี้แล้ว ฯลฯ ไม่ถึงความหวั่นไหวแล้ว ย่อมนำจิตออกไปด้วยญาณทัสสนะ ๗- เป็นต้น. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเข้าถึงด้วยวิชชานั้นแม้ทั้งหมด ที่ถึงพร้อมด้วยอาการทุกอย่างและจรณะ ๑๕ ประเภทนั่นใด อันท่านพระอานนท์ยกขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า ดูก่อนมหานาม พระอริยสาวกในศาสนานี้เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล มีทวารคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย เป็นผู้รู้จักประมาณในโภชนะ ประกอบความเพียรเป็นเครื่องตื่น เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสัทธรรม ๗ มีปกติได้ฌาน ๔ อันเป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน ซึ่งเป็นไปทางใจโดยเฉพาะ ๘- ดังนี้แล้ว แสดงขยายไว้ในเสขสูตร โดยนัยมีอาทิว่า ดูก่อนมหานาม ก็พระอริยสาวกเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีลเป็นอย่างไร ๘- ดังนี้. จรณะนั้นของพระผู้มีพระภาคเจ้าบริสุทธิ์ดีอย่างยิ่ง เพราะทรงละอุปกิเลสทั้งหมด อาสวะทั้งสี่มีกามาสวะเป็นต้นแม้ทั้งหมดนี้ที่เป็นไปกับบริวาร ที่เป็นไปกับวาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าสิ้นไปแล้ว และเพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นพระขีณาสพ ด้วยวิชชาและจรณสัมปทานี้ทรงพิจารณาในกาลนั้นว่า ภพใหม่ไม่มีดังนี้ ดำรงอยู่ เพราะฉะนั้น สาตาคิรยักษ์มีหฤทัยอันทางแห่งการประพฤติให้เกิดอุตสาหะพร้อมแล้ว ในความที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นพระสัพพัญญู เมื่อรับรู้พระคุณเหล่านั้นแม้ทั้งหมด จึงกล่าวว่า พระองค์ทรงถึงพร้อมแล้วด้วยวิชชา ดังนี้. ____________________________ ๖- ม. มู. เล่ม ๑๒/ข้อ ๔๘ ๗- ที. สี.เล่ม ๙/ข้อ ๑๖๓ ๘- ม. ม. เล่ม ๑๓/ข้อ ๒๖