ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อมีมือก็ย่อมมีการถือและการวาง เมื่อมีเท้าก็มีการก้าวไปและการถอยกลับ เมื่อมีไขข้อก็มีการคู้เข้าและการเหยียดออก เมื่อมีท้องก็ต้องมีหิวและกระหาย.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อมีจักษุ สุขและทุกข์ภายในก็ย่อมเกิดขึ้น เพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัยอย่างนั้นเหมือนกัน เป็นต้น. ____________________________ ๑๑- ม. อุ. เล่ม ๑๔/ข้อ ๘๑๘ ๑๒- สํ. สฬา. เล่ม ๑๘/ข้อ ๓๐๗

อนึ่ง เมื่อมีเครื่องรองรับเหล่านั้น สังขารโลกที่ถูกเบียดเบียน ก็ย่อมเดือดร้อน เหมือนอย่างที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ๑๓- เมื่อมีจักษุ คนก็ย่อมเดือดร้อน ในรูปที่เห็นไม่ได้ กระทบได้ หรือว่า ๑๔- ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุย่อมเดือดร้อน ในเพราะรูปที่พอใจและไม่พอใจ ดังนี้เป็นต้น. ____________________________ ๑๓- อภิ. สงฺ. เล่ม ๓๔/ข้อ ๕๑๖ ๑๔- สํ. สฬา. เล่ม ๑๘/ข้อ ๓๐๖

อนึ่ง โลกแม้ทั้งสองย่อมเดือดร้อน เพราะอายตนะภายในและภายนอกที่เป็นเหตุเหล่านั้นนั่นแล เหมือนอย่างที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า จักษุย่อมติดอยู่ ในรูปทั้งหลายที่พอใจและไม่พอใจ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุเป็นของร้อน รูปทั้งหลายเป็นของร้อน ร้อนเพราะอะไร ร้อนเพราะไฟคือราคะเป็นต้น เพราะฉะนั้น เมื่อจะทรงวิสัชนาปัญหานั้นด้วยอำนาจแห่งอายตนะภายในและภายนอก ๖ จึงตรัสว่า ฉสุ โลโก สมุปฺปนฺโน แปลว่า เมื่ออายตนะภายในและภายนอก ๖ เกิดขึ้น โลกจึงเกิดขึ้น ดังนี้.