๓. ตติยนิพฺพานปฏิสํยุตฺตสุตฺตวณฺณนา

[๗๓] ตติเย อถ โข ภควา เอตมตฺถํ วิทิตฺวาติ ตทา กิร ภควตา อเนกปริยาเยน สํสารสฺส อาทีนวํ ปกาเสตฺวา สนฺทสฺสนาทิวเสน นิพฺพานปฏิสํยุตฺตาย ธมฺมเทสนาย กตาย เตสํ ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ "อยํ สํสาโร ภควตา

ตตฺถ อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขตนฺติ สพฺพานิปิ ปทานิ อญฺญมญฺญเววจนานิ. อถ วา เวทนาทโย วิย เหตุปจฺจยสมวายสงฺขาตาย การณสามคฺคิยา น ชาตํ น นิพฺพตฺตนฺติ อชาตํ, การเณน วินา, สยเมว วา น ภูตํ น ปาตุภูตํ น อุปฺปนฺนนฺติ อภูตํ, เอวํ อชาตตฺตา อภูตตฺตา จ เยน เกนจิ การเณน น กตนฺติ อกตํ, ชาตภูตกตสภาโว จ นามรูปานํ สงฺขตธมฺมานํ โหติ, น อสงฺขตสภาวสฺส นิพฺพานสฺสาติ ทสฺสนตฺถํ อสงฺขตนฺติ วุตฺตํ. ปฏิโลมโต วา สเมจฺจ สมฺภูย ปจฺจเยหิ กตนฺติ สงฺขตํ, ตถา น สงฺขตํ สงฺขตลกฺขณรหิตนฺติ อสงฺขตนฺติ. เอวมเนเกหิ การเณหิ นิพฺพตฺติตภาเว ปฏิสิทฺเธ "สิยา นุ โข เอเกเนว การเณน กตนฺ"ติ อาสงฺกาย "เยน เกนจิ น กตนฺ"ติ ทสฺสนตฺถํ "อกตนฺ"ติ วุตฺตํ. เอวํ อปฺปจฺจยมฺปิ สมานํ "สยเมว นุ โข อิทํ ภูตํ ปาตุภูตนฺ"ติ อาสงฺกาย ตนฺนิวตฺตนตฺถํ "อภูตนฺ"ติ วุตฺตํ. "อยญฺเจตสฺส อสงฺขตากตาภูตภาโว สพฺเพน สพฺพํ อชาติธมฺมตฺตา"ติ ทสฺเสตุํ "อชาตนฺ"ติ วุตฺตํ. เอวเมเตสํ จตุนฺนมฺปิ ปทานํ สาตฺถกภาวํ วิทิตฺวา "ตยิทํ นิพฺพานํ อตฺถิ