๙. สิกฺขานิสํสสุตฺตวณฺณนา

[๔๖] นวเม สิกฺขานิสํสาติ เอตฺถ สิกฺขิตพฺพาติ สิกฺขา, สา ติวิธา อธิสีลสิกฺขา อธิจิตฺตสิกฺขา อธิปญฺญาสิกฺขาติ. ติวิธาปิ เจสา สิกฺขา อานิสํสา เอเตสํ, น ลาภสกฺการสิโลกาติ สิกฺขานิสํสา. วิหรถาติ สิกฺขานิสํสา หุตฺวา วิหรถ, ตีสุ สิกฺขาสุ อานิสํสทสฺสาวิโน หุตฺวา ตาหิ สิกฺขาหิ ลทฺธพฺพมานิสํสเมว สมฺปสฺสนฺตา วิหรถาติ อตฺโถ. ปญฺญุตฺตราติ ตาสุ สิกฺขาสุ ยา อธิปญฺญาสิกฺขาสงฺขาตา ปญฺญา, สา อุตฺตรา ปธานา วิสิฏฺฐา เอเตสนฺติ ปญฺญุตฺตรา. เย หิ สิกฺขานิสํสา วิหรนฺติ, เต ปญฺญุตฺตรา ภวนฺตีติ. วิมุตฺติสาราติ อรหตฺตผลสงฺขาตา วิมุตฺติ สารํ เอเตสนฺติ วิมุตฺติสารา, ยถาวุตฺตํ วิมุตฺตึเยว สารโต คเหตฺวา ฐิตาติ อตฺโถ. เย หิ สิกฺขานิสํสา ปญฺญุตฺตรา จ, น เต ภววิเสสํ ปตฺเถนฺติ, อปิจ โข วิภวํ อากงฺขนฺตา วิมุตฺตึเยว สารโต ปจฺเจนฺติ. สตาธิปเตยฺยาติ เชฏฺฐกรณฏฺเฐน สติ อธิปเตยฺยํ เอเตสนฺติ สตาธิปเตยฺยา อธิปติ เอว อธิปเตยฺยนฺติ กตฺวา, จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ สุปติฏฺฐิตจิตฺตา กายานุปสฺสนาทิมุเขน สมถวิปสฺสนาภาวนานุยุตฺตาติ อตฺโถ.

อถ วา สิกฺขานิสํสาติ ภิกฺขเว เอวรูเป ทุลฺลภกฺขณปฏิลาเภ ติวิธสิกฺขาสิกฺขนเมว อานิสํสํ กตฺวา วิหรถ, เอวํ วิหรนฺตา จ ปญฺญุตฺตรา ปญฺญาย อุตฺตรา โลกุตฺตรปญฺญาย สมนฺนาคตา หุตฺวา วิหรถ, เอวํภูตา จ วิมุตฺติสารา นิพฺพานสารา อนญฺญสารา วิหรถ, ตถาภาวสฺส จายํ อุปาโย, ยํ สตาธิปเตยฺยา วิหรถ, สติปฏฺฐานภาวนาย ยุตฺตปฺปยุตฺตา โหถ, สพฺพตฺถ วา สตารกฺเขน เจตสา วิหรถาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิติ ภควา ตีสุ สิกฺขาสุ ภิกฺขู นิโยเชนฺโต ยถา ตา สิกฺขิตพฺพา, เยน จ ปาริปูรึ คจฺฉนฺติ, ตํ สงฺเขเปเนว ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมานานํ ผลวิเสสทสฺสเนน ตสฺสา ปฏิปตฺติยา อโมฆภาวํ ปกาเสนฺโต "สิกฺขานิสํสานนฺ"ติอาทิมาห. ตํ วุตฺตตฺถเมว.

คาถาสุ ปริปุณฺณสิกฺขนฺติ อคฺคผลปฺปตฺติยา ปริสุทฺธสิกฺขํ, อเสกฺขนฺติ อตฺโถ. อปหานธมฺมนฺติ เอตฺถ ปหานธมฺมา วุจฺจนฺติ กุปฺปา วิมุตฺติโย. ปหานธมฺโมติ หิ หานธมฺโม กุปฺปธมฺโม. น ปหานธมฺโมติ อปหานธมฺโม, อกุปฺปธมฺโม. "อปฺปหานธมฺโม"ติปิ ปาฬิ, โส เอวตฺโถ. ขโย เอว อนฺโตติ ขยนฺโต, ชาติยา ขยนฺโต ชาติขยนฺโต, นิพฺพานํ. ขโย วา มรณํ, ชาติขยนฺโต นิพฺพานเมว, ตสฺส ทิฏฺฐตฺตา ชาติขยนฺตทสฺสี.