๔. ปฐมนานาติตฺถิยสุตฺตวณฺณนา

[๕๔] จตุตฺเถ นานาติตฺถิยา สมณพฺราหฺมณา ปริพฺพาชกาติ ๒- เอตฺถ ตรนฺติ เอเตน สํสาโรฆนฺติ ติตฺถํ, นิพฺพานมคฺโค. อิธ ปน วิปรีตวิปลฺลาสวเสน ทิฏฺฐิคติเกหิ ตถา คหิตทิฏฺฐิทสฺสนํ "ติตฺถนฺ"ติ อธิปฺเปตํ. ตสฺมึ สสฺสตาทินานากาเร ติตฺเถ นิยุตฺตาติ นานาติตฺถิยา, นคฺคนิคณฺฐาทิสมณา เจว กฐกลาปาทิพฺราหฺมณา จ โปกฺขรสาตาทิปริพฺพาชกา จ สมณพฺราหฺมณปริพฺพาชกา. นานาติตฺถิยา จ เต สมณพฺราหฺมณปริพฺพาชกา จาติ นานาติตฺถิยสมณพฺราหฺมณปริพฺพาชกา.

"สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จา"ติอาทินา ๑- ปสฺสนฺติ เอตาย, สยํ วา ปสฺสติ, ตถา ทสฺสนมตฺตเมว วาติ ทิฏฺฐิ, มิจฺฉาภินิเวสสฺเสตํ อธิวจนํ. สสฺสตาทิวเสน นานา อเนกวิธา ทิฏฺฐิโย เอเตสนฺติ นานาทิฏฺฐิกา. สสฺสตาทิวเสเนว ขมนํ ขนฺติ, โรจนํ รุจิ, อตฺถโต "สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จา"ติอาทินา ปวตฺโต จิตฺตวิปลฺลาโส สญฺญาวิปลฺลาโส จ. ตถา นานา ขนฺติโย เอเตสนฺติ นานาขนฺติกา. นานา รุจิโย เอเตสนฺติ นานารุจิกา. ทิฏฺฐิคติกา หิ ปุพฺพภาเค ตถา ตถา จิตฺตํ โรเจตฺวา ขมาเปตฺวา จ ปจฺฉา "อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺ"ติ อภินิวิสนฺติ. อถ วา "อนิจฺจํ นิจฺจนฺ"ติอาทินา ตถา ตถา ทสฺสนวเสน ทิฏฺฐิ, ขมนวเสน ขนฺติ, รุจฺจนวเสน รุจีติ เอวํ ตีหิปิ ปเทหิ ทิฏฺฐิ เอว วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. นานาทิฏฺฐินิสฺสยนิสฺสิตาติ สสฺสตาทิปริกปฺปวเสน นานาวิธํ ทิฏฺฐิยา นิสฺสยํ วตฺถุํ การณํ, ทิฏฺฐิสงฺขาตเมว วา นิสฺสยํ นิสฺสิตา อลฺลีนา อุปคตา, ตํ อนิสฺสชฺชิตฺวา ฐิตาติ อตฺโถ. ทิฏฺฐิโยปิ หิ ทิฏฺฐิคติกานํ อภินิเวสาการานํ ๒- นิสฺสยา โหนฺติ.