@๓ ม.,ก อญฺญตรํ สมยํ ๔ อภิ.สง. ๓๔/๑/๒๑

@๕ อง. จตุกฺก. ๒๑/๒๐๐/๒๓๙ (สฺยา) ๖ วิ. มหาวิ. ๑/๑/๑ อกตฺวา "เอกํ สมยนฺ"ติ อจฺจนฺตสํโยคตฺเถ อุปโยควจเนน นิทฺเทโส กโต"ติ. ตตฺถ ตถา, อิธ จ อญฺญถา อตฺถสมฺภวโต. ตตฺถ หิ อภิธมฺเม อิโต อญฺเญสุ จ สุตฺตนฺเตสุ อาธารวิสยสงฺขาโต อธิกรณตฺโถ กิริยาย กิริยนฺตรลกฺขณสงฺขาโต ภาเวนภาวลกฺขณตฺโถ จ สมฺภวตีติ. อธิกรณํ หิ กาลตฺโถ สมูหตฺโถ จ สมโย ตตฺถ วุตฺตานํ ผสฺสาทิธมฺมานํ, ตถา กาโล สภาวธมฺมปฺปวตฺติมตฺตตาย ปรมตฺถโต อวิชฺชมาโนปิ อาธารภาเวน ๑- ปญฺญาโต ตํขณปฺปวตฺตานํ ตโต ปุพฺเพ ปรโต จ อภาวโต ยถา "ปุพฺพเณฺห ชาโต สายเณฺห ชาโต"ติอาทีสุ. สมูโหติปิ อวยววินิมุตฺโต ปรมตฺถโต อวิชฺชมาโนปิ กปฺปนามตฺตสิทฺเธน รูเปน อวยวานํ อาธารภาเวน ปญฺญาปิยติ ยถา "รุกฺเข สาขา, ยโว ยวราสิมฺหิ สมุฏฺฐิโต"ติอาทีสุ. ยสฺมึ กาเล ธมฺมปุญฺเช จ กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ, ตสฺมึเยว กาเล ธมฺมปุญฺเช จ ผสฺสาทโยปิ โหนฺตีติ อยํ หิ ตตฺถ อตฺโถ. ตถา ขณสมวายเหตุสงฺขาตสฺส สมยสฺส ภาเวน ตตฺถ วุตฺตานํ ผสฺสาทิธมฺมานํ ภาโว ลกฺขียติ. ยถา หิ "คาวีสุ ทุยฺหมานาสุ คโต, ทุทฺธาสุ อาคโต"ติ เอตฺถ คาวีนํ โทหนกิริยาย คมนกิริยา ลกฺขียติ, เอวํ อิธาปิ ยสฺมึ สมเยติ วุตฺเต จ ปทมตฺถสฺส สตฺตา วิรหาภาวโต สตีติ อยมตฺโถ วิญฺญายมาโน เอว โหตีติ สมยสฺส สตฺตากิริยาย จิตฺตสฺส อุปฺปาทกิริยา ผสฺสาทีนํ ภวนกิริยา จ ลกฺขียติ. ตถา ยสฺมึ สมเย ยสฺมึ นวเม ขเณ ยสฺมึ โยนิโสมนสิการาทิเหตุมฺหิ ปจฺจยสมวาเย วา สติ กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ, ตสฺมึ สมเย ขเณ เหตุมฺหิ ปจฺจยสมวาเย จ ผสฺสาทโยปิ โหนฺตีติ. ตสฺมา ตทตฺถโชตนตฺถํ ภุมฺมวจเนน นิทฺเทโส กโต.

วินเย จ "อนฺเนน วสติ, อชฺเฌเนน วสตี"ติอาทีสุ วิย เหตุอตฺโถ, "ผรสุนา ฉินฺทติ, กุทาเลน ขณตี"ติอาทีสุ วิย กรณตฺโถ จ สมฺภวติ. โย หิ