ตตฺถ ปฐมาทีนิ ตีณิ โพธิสุตฺตานิ มุจลินฺทสุตฺตํ อายุสงฺขาโรสฺสชฺชนสุตฺตํ ปจฺจเวกฺขณสุตฺตํ ปปญฺจสญฺญาสุตฺตนฺติ อิเมสํ อุทานานํ อตฺตชฺฌาสโย นิกฺเขโป หุหุงฺกสุตฺตํ พฺราหฺมณชาติกสุตฺตํ พาหิยสุตฺตนฺติ อิเมสํ อุทานานํ ปุจฺฉาวสิโก นิกฺเขโป. ราชสุตฺตํ สกฺการสุตฺตํ อุจฺฉาทนสุตฺตํ ปิณฺฑปาติกสุตฺตํ สิปฺปสุตฺตํ โคปาลกสุตฺตํ สุนฺทริกสุตฺตํ มาตุสุตฺตํ สํฆเภทกสุตฺตํ อุทปานสุตฺตํ ตถาคตุปฺปาทสุตฺตํ โมเนยฺยสุตฺตํ ปาฏลิคามิยสุตฺตํ เทฺวปิ ทพฺพสุตฺตานีติ อิเมสํ อุทานานํ อฏฺฐุปฺปตฺติโก นิกฺเขโป, ปาลิเลยฺยสุตฺตํ ปิยสุตฺตํ นาคสมาลสุตฺตํ วิสาขาสุตฺตญฺจาต อิเมสํ อุทานานํ อตฺตชฺฌาสโย ปรชฺฌาสโย จ นิกฺเขโป. เสสานํ เอกปญฺญาสาย สุตฺตานํ ปรชฺฌาสโย นิกฺเขโป. เอวเมเตสํ อุทานานํ อตฺตชฺฌาสยาทิวเสน นิกฺเขปวิเสโส เวทิตพฺโพ.

เอตฺถ จ ยานิ อุทานานิ ภควตา ภิกฺขูนํ สมฺมุขา ภาสิตานิ, ตานิ เตหิ ยถาภาสิตสุตฺตานิ วจสา ปริจิตานิ มนสานุเปกฺขิตานิ ธมฺมภณฺฑาคาริกสฺส กถิตานิ. ยานิ ปน ภควตา ภิกฺขูนํ อสมฺมุขา ภาสิตานิ, ตานิปิ อปรภาเค ภควตา ธมฺมภณฺฑาคาริกสฺส ปุน ภาสิตานิ. เอวํ สพฺพานิปิ ตานิ อายสฺมา อานนฺโท เอกชฺฌํ กตฺวา ธาเรนฺโต ภิกฺขูนญฺจ วาเจนฺโต อปรภาเค ปฐมมหาสงฺคีติกาเล อุทานนฺเตฺวว สงฺคหํ อาโรเปสีติ เวทิตพฺพํ.

เตน โข ปน สมเยนาติอาทีสุ เตน สมเยนาติ จ ภุมฺมตฺเถ กรณวจนํ, โข ปนาติ นิปาโต, ตสฺมึ สมเยติ อตฺโถ. เอกสฺมึ ปน สมเย? ยํ สมยํ ภควา อุรุเวลายํ วิหรติ นชฺชา เนรญฺชราย ตีเร โพธิรุกฺขมูเล ปฐมาภิสมฺพุทฺโธ, ตสฺมึ สมเย. สตฺตาหนฺติ สตฺต อหานิ สตฺตาหํ, อจฺจนฺตสํโยคตฺเถ เอตํ อุปโยควจนํ. ยสฺมา ภควา ตํ สตฺตาหํ นิรนฺตรตาย อจฺจนฺตเมว ผลสมาปตฺติสุเขน วิหาสิ, ตสฺมา สตฺตาหนฺติ อจฺจนฺตสํโยควเสน อุปโยควจนํ วุตฺตํ. เอกปลฺลงฺเกนาติ วิสาขาปุณฺณมาย อนตฺถงฺคเตเยว สูริเย อปราชิตปลฺลงฺกวเร ๑- วชิราสเน นิสินฺนกาลโต ปฏฺฐาย สกิมฺปิ อนุฏฺฐหิตฺวา ยถาอาภุชิเตน เอเกเนว ปลฺลงฺเกน.

วิมุตฺติสุขปฏิสํเวทีติ วิมุตฺติสุขํ ผลสมาปตฺติสุขํ ปฏิสํเวทิยมาโน นิสินฺโน โหตีติ อตฺโถ. ตตฺถ วิมุตฺตีติ ตทงฺควิมุตฺติ วิกฺขมฺภนวิมุตฺติ สมุจฺเฉทวิมุตฺติ ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิมุตฺติ นิสฺสรณวิมุตฺตีติ ปญฺจ วิมุตฺติโย. ตาสุ ยํ เทยฺยธมฺมปริจฺจาคาทีหิ เตหิ เตหิ คุณงฺเคหิ นามรูปปริจฺเฉทาทีหิ วิปสฺสนงฺเคหิ จ ยาว ตสฺส ตสฺส องฺคสฺส อปริหานิวเสน ปวตฺติ, ตาว ตํตํปฏิปกฺขโต วิมุจฺจนโต วิมุจฺจนํ ปหานํ. เสยฺยถิทํ? ทาเนน มจฺฉริยโลภาทิโต, สีเลน ปาณาติปาตาทิโต, นามรูปววตฺถาเนน สกฺกายทิฏฺฐิโต, ปจฺจยปริคฺคเหน อเหตุวิสมเหตุทิฏฺฐีหิ, ตสฺเสว อปรภาเคน กงฺขาวิตรเณน กถํกถีภาวโต, กลาปสมฺมสเนน "อหํ มมา"ติ คาหโต, มคฺคามคฺคววตฺถาเนน อมคฺเค มคฺคสญฺญาย, อุทยทสฺสเนน อุจฺเฉททิฏฺฐิยา, วยทสฺสเนน สสฺสตทิฏฺฐิยา, ภยทสฺสเนน สภเย อภยสญฺญาย, อาทีนวทสฺสเนน อสฺสาทสญฺญาย, นิพฺพิทานุปสฺสเนน อภิรติสญฺญาย, มุจฺจิตุกมฺยตาญาเณน อมุจฺจิตุกมฺยตาย, อุเปกฺขาญาเณน อนุเปกฺขาย, อนุโลเมน ธมฺมฏฺฐิติยํ นิพฺพาเน จ ปฏิโลมภาวโต, โคตฺรภุนา สงฺขารนิมิตฺตภาวโต วิมุจฺจนํ, อยํ ตทงฺควิมุตฺติ นาม. ยํ ปน อุปจารปฺปนาเภเทน สมาธินา ยาวสฺส อปริหานิวเสน ปวตฺติ, ตาว กามจฺฉนฺทาทีนํ นีวรณานญฺเจว วิตกฺกาทีนญฺจ ปจฺจนีกธมฺมานํ อนุปฺปตฺติสญฺญิตํ วิมุจฺจนํ, อยํ วิกฺขมฺภนวิมุตฺติ นาม. ยํ จตุนฺนํ อริยมคฺคานํ ภาวิตตฺตา ตํตํมคฺควโต อริยสฺส สนฺตาเน ยถารหํ "ทิฏฺฐิคตานํ ปหานายา"ติอาทินา ๒- นเยน วุตฺตสฺส สมุทยปกฺขิยสฺส กิเลสคณสฺส ปุน อจฺจนฺตํ