วิมุตฺตีติ จ อุปกฺกิเลเสหิ ปฏิปฺปสฺสทฺธิวเสน จิตฺตสฺส วิมุตฺติภาโว, จิตฺตเมว วา ตถา วิมุตฺตํ เวทิตพฺพํ, ตาย วิมุตฺติยา ชาตํ สมฺปยุตฺตํ วา สุขํ วิมุตฺติสุขํ. "ยายํ ภนฺเต อุเปกฺขา สนฺเต สุเข วุตฺตา ภควตา"ติ ๑- วจนโต อุเปกฺขาปิ เจตฺถ สุขมิจฺเจว เวทิตพฺพา. ตถา จ วุตฺตํ สมฺโมหวิโนทนิยํ "อุเปกฺขา ปน สนฺตตฺตา, สุขมิจฺเจว ภาสิตา"ติ ภควา หิ จตุตฺถชฺฌานิกํ อรหตฺตสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ, น อิตรํ. อถวา "เตสํ วูปสโม สุโข"ติอาทีสุ ๒- ยถา สงฺขารทุกฺขูปสโม สุโขติ วุจฺจติ, เอวํ สกลกิเลสทุกฺขูปสมภาวโต อคฺคผเล ลพฺภมานา ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิมุตฺติ เอว อิธ สุขนฺติ เวทิตพฺพา. ตยิทํ วิมุตฺติสุขํ มคฺควีถิยํ กาลนฺตเรติ ผลจิตฺตสฺส ปวตฺติวิภาเคน ๓- ทุวิธํ โหติ. เอเกกสฺส หิ อริยมคฺคสฺส อนนฺตรา ตสฺส ตสฺเสว วิปากภูตานิ นิพฺพานารมฺมณานิ ตีณิ เทฺว วา ผลจิตฺตานิ อุปฺปชฺชนฺติ อนนฺตรวิปากตฺตา โลกุตฺตรกุสลานํ. ยสฺมึ หิ ชวนวาเร อริยมคฺโค อุปฺปชฺชติ, ตตฺถ ยทา เทฺว อนุโลมานิ, ตทา ตติยํ โคตฺรภุ, จตุตฺถํ มคฺคจิตฺตํ, ตโต ปรํ ตีณิ ผลจิตฺตานิ โหนฺติ. ยทา ปน ตีณิ อนุโลมานิ, ตทา จตุตฺถํ โคตฺรภุ, ปญฺจมํ มคฺคจิตฺตํ, ตโต ปรํ เทฺว ผลจิตฺตานิ โหนฺติ. เอวํ จตุตฺถํ ปญฺจมํ อปฺปนาวเสน ปวตฺตติ, น ตโต ปรํ ภวงฺคสฺส อาสนฺนตฺตา. เกจิ ปน "ฉฏฺฐมฺปิ จิตฺตํ ๔- อปฺเปตี"ติ วทนฺติ, ตํ อฏฺฐกถาสุ ๕-

@๔ สี.,ม. ฉฏฺฐมฺปิ มคฺคจิตฺตํ ๕ วิสุทฺธิ. ๓/๓๒๔ (สฺยา) ปฏิกฺขิตฺตํ. เอวํ มคฺควีถิยํ ผลํ เวทิตพฺพํ. กาลนฺตเร ผลํ ปน ผลสมาปตฺติวเสน ปวตฺตํ, นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺส อุปฺปชฺชมานญฺจ เอเตเนว สงฺคหิตํ. สา ปนายํ ผลสมาปตฺติ อตฺถโต โลกุตฺตรกุสลานํ วิปากภูตา นิพฺพานารมฺมณา อปฺปนาติ ทฏฺฐพฺพา.