@๓ วิ.มหา ๔/๑/๑ เหตุ เอตํ นิทานํ เอส สมุทโย เอส ปจฺจโย ชรามรณสฺส, ยทิทํ ชาติ ฯเปฯ สงฺขารานํ, ยทิทํ อวิชฺชา"ติ ๑- เอวํ อวิชฺชาทโย เหตูติ วุตฺตา. ยถา ทฺวาทส ปจฺจยา ทฺวาทสปฏิจฺจสมุปฺปาทาติ.

ตตฺรายํ วจนตฺโถ:- อญฺญมญฺญํ ปฏิจฺจ ปฏิมุขํ กตฺวา ๒- การณสมวายํ อปฺปฏิกฺขิปิตฺวา สหิเต อุปฺปาเทตีติ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. อถวา ปฏิจฺจ ปจฺเจตพฺพํ ปจฺจยารหตํ ปจฺจยํ ปฏิคนฺตฺวา น วินา เตน สมฺพนฺธสฺส อุปฺปาโท ปฏิจฺจ- สมุปฺปาโท. ปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ เจตฺถ สมุปฺปาทปทฏฺฐานวจนวิญฺเญยฺโย ๓- ผลสฺส อุปฺปาทนสมตฺถตายุตฺโต เหตุ, น ปฏิจฺจสมุปฺปตฺติมตฺตํ ๔- เวทิตพฺพํ. อถวา ปจฺเจตุํ อรหนฺติ นํ ปณฺฑิตาติ ปฏิจฺโจ, สมฺมา สยเมว วา อุปฺปาเทตีติ สมุปฺปาโท, ปฏิจฺโจ จ โส สมุปฺปาโท จาติ ปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

อนุโลมนฺติ "อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา"ติอาทินา นเยน วุตฺโต อวิชฺชาทิโก ปจฺจยากาโร อตฺตนา กตฺตพฺพกิจฺจกรณโต อนุโลโมติ วุจฺจติ. อถวา อาทิโต ปฏฺฐาย อนฺตํ ปาเปตฺวา วุตฺตตฺตา ปวตฺติยา วา อนุโลมโต ๕- อนุโลโม, ตํ อนุโลมํ. สาธุกํ มนสากาสีติ สกฺกจฺจํ มนสิ อกาสิ. โย โย ปจฺจยธมฺโม ยสฺส ยสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมสฺส ยถา ยถา เหตุปจฺจยาทินา ปจฺจยภาเวน ปจฺจโย โหติ, ตํ สพฺพํ อวิปรีตํ อปริหาเปตฺวา อนวเสสโต ปจฺจเวกฺขณวเสน จิตฺเต อกาสีติ อตฺโถ. ยถา ปน ภควา ปฏิจฺจสมุปฺปาทาอนุโลมํ มนสากาสิ, ตํ สงฺเขเปน ตาว ทสฺเสตุํ "อิติ อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ, อิมสฺสุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชตี"ติ วุตฺตํ.