@๓ สํ.นิ. ๑๖/๑๒/๑๕ อนิรุทฺธภาเวเนว หิ เยน วินา ผลํ น สมฺภวติ, ตํ การณํ อตีตนฺติปิ ๑- อิมสฺมึ สตีติ อิมินา วจเนน วุตฺตํ. ตโตเยว จ อวุสิตพฺรหฺมจริยสฺส อปฺปวตฺติธมฺมตํ อนาปนฺโน ปจฺจยุปฺปาโท กาลเภทํ อนามสิตฺวา อนิวพฺพตฺตนาย เอว ๒- อิมสฺส อุปฺปาทาติ วุตฺโต. อถวา อวเสสปจฺจยสมวาเย อวิชฺชมานสฺสาปิ วิชฺชมานสฺส วิย ปเคว วิชฺชมานสฺส ยา ผลุปฺปตฺติอภิมุขตา, สา อิมสฺส อุปฺปาทาติ วุตฺตา. ตถา หิ ตโต ผลํ อุปฺปชฺชตีติ ตทวตฺถํ การณํ ผลสฺส อุปฺปาทนภาเวน อุฏฺฐิตํ อุปฺปตฺติตํ นาม โหติ, น วิชฺชมานมฺปิ อตทวตฺถนฺติ ตทวตฺถตา อุปฺปาโทติ เวทิตพฺโพ.

ตตฺถ สตีติ อิมินา วิชฺชมานตามตฺเตน ปจฺจยภาวํ วทนฺโต อพฺยาปารตํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส ทสฺเสติ. อุปฺปาทาติ อุปฺปตฺติธมฺมตํ อสพฺพกาลภาวิตํ ผลุปฺปตฺติอภิมุขตญฺจ ทีเปนฺโต อนิจฺจตํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส ทสฺเสติ. "สติ, น อสติ, อุปฺปาทา, น นิโรธา"ติ ปน เหตุอตฺเถหิ ภุมฺมนิสฺสกฺกวจเนหิ สมตฺถิตํ นิทานสมุทยชาติปฺปภวภาวํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส ทสฺเสติ. เหตุอตฺถตา เจตฺถ ภุมฺมวจนสฺส ๓- ยสฺส ภาเว ตทวินาภาวิผลสฺส ภาโว ลกฺขียติ, ตตฺถ ปวตฺติยา เวทิตพฺพา ยถา "อธนานํ ธเน อนนุปฺปาทียมาเน ทาลิทฺทิยํ เวปุลฺลมคมาสี"ติ ๔- จ "นิปฺผนฺเนสุ สสฺเสสุ สุภิกฺขํ ชายตี"ติ จ. นิสฺสกฺกวจนสฺสาปิ เหตุอตฺถตา ผลสฺส ปภเว ปกติยญฺจ ปวตฺติโต ๕- ยถา "กลลา โหติ อพฺพุทํ, อพฺพุทา ชายเต เปสี"ติ ๖- จ "หิมวตา คงฺคา ปภวนฺติ, สิงฺคโต ๗- สโร ชายตี"ติ จ. อวิชฺชาทิภาเว จ ตทวินาภาเวน สงฺขาราทิภาโว ลกฺขียติ, อวิชฺชาทีหิ จ สงฺขาราทโย ปภวนฺติ ปกริยนฺติ จาติ เต เตสํ ปภโว ปกติ จ, ตสฺมา ตทตฺถทีปนตฺถํ "อิมสฺมึ สติ อิมสฺส อุปฺปาทา"ติ เหตุอตฺเถ ภุมฺมนิสฺสกฺกนิทฺเทสา กตาติ.

@๔ ที.ปา. ๑๑/๙๑/๕๕ ๕ ก. สมฺปวตฺตนโต