อิทานิ อรูปสภาวตฺเตปิ นิพฺพานสฺส อรูปภวปริยาปนฺนานํ ธมฺมานํ ตตฺถ อภาวํ ทสฺเสตุํ "น อากาสานญฺจายตนํ ฯเปฯ น เนวสญฺญานาสญฺญายตนนฺ"ติ วุตฺตํ. ตตฺถ น อากาสานญฺจายตนนฺติ สทฺธึ อารมฺมเณน กุสลวิปากกิริยเภโท ติวิโธปิ อากาสานญฺจายตนจิตฺตุปฺปาโท นตฺถีติ อตฺโถ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ยทคฺเคน จ นิพฺพาเน กามโลกาทีนํ อภาโว โหติ, ตทคฺเคน ตตฺถ อิธโลกปรโลกานมฺปิ อภาโวติ อาห "น อยํ โลโก น ปรโลโก"ติ. ตสฺสตฺโถ:- ยฺวายํ "อิตฺถตฺตํ ทิฏฺฐธมฺโม อิธโลโก"ติ จ ลทฺธโวหาโร ขนฺธาทิโลโก, โย จ "ตโต อญฺญถา ปโร อภิสมฺปราโย"ติ จ ลทฺธโวหาโร ขนฺธาทิโลโก, ตทุภยมฺปิ ตตฺถ นตฺถีติ. น อุโภ จนฺทิมสูริยาติ ยสฺมา รูปคเต สติ ตโม นาม สิยา, ตมสฺส จ วิธมนตฺถํ จนฺทิมสูริเยหิ

เอตฺตาวตา จ อนภิสเมตาวีนํ ภิกฺขูนํ อนาทิมติสํสาเร สุปินนฺเตปิ อนนุภูตปุพฺพํ ปรมตฺถคมฺภีรํ ๒- อติทุทฺทสํ สณฺหสุขุมํ อตกฺกาวจรํ อจฺจนฺตสนฺตํ ปจฺจตฺตเวทนียํ ๓- อติปณีตํ อมตํ นิพฺพานํ วิภาเวนฺโต ปฐมํ ตาว "อตฺถิ ภิกฺขเว ตทายตนนฺ"ติ ตสฺส อตฺถิภาวา เตสํ อญาณาทีนิ อปเนตฺวา "ยตฺถ เนว ปฐวี ฯเปฯ น อุโภ จนฺทิมสูริยา"ติ ตทญฺญธมฺมาโปหนมุเขน ตํ วิภาเวติ ธมฺมราชา. เตน ปฐวีอาทิสพฺพสงฺขตธมฺมวิธุรสภาวา ยา อสงฺขตา ธาตุ, ตํ นิพฺพานนฺติ ทีปิตํ โหติ. เตเนวาห "ตตฺราปาหํ ภิกฺขเว เนว อาคตึ วทามี"ติ.

ตตฺถ ตตฺราติ ตสฺมึ. อปิสทฺโท สมุจฺจเย. อหํ ภิกฺขเว ยตฺถ ๔- สงฺขารปฺปวตฺเต กุโตจิ กสฺสจิ อาคตึ น วทามิ ยถาปจฺจยํ ตตฺถ ธมฺมมตฺตสฺส อุปฺปชฺชนโต. เอวํ ตสฺมิมฺปิ อายตเน นิพฺพาเน กุโตจิ อาคตึ อาคมนํ เนว วทามิ อาคนฺตพฺพฏฺฐานตาย อภาวโต. น คตินฺติ กตฺถจิ คมนํ น วทามิ คนฺตพฺพฏฺฐานตาย อภาวโต. น หิ ตตฺถ สตฺตานํ ฐเปตฺวา ญาเณน อารมฺมณกรณํ อาคติคติโย สมฺภวนฺติ, นาปิ ฐิติจุตูปปตฺติโย วทามิ. "ตทาปหนฺ"ติ ๕- ปาฬิ. ตสฺสตฺโถ:- ตมฺปิ อายตนํ คามนฺตรโต คามนฺตรํ วิย อนาคนฺตพฺพตาย น อาคติ, น คนฺตพฺพตาย น คติ, ปฐวีปพฺพตาทิ วิย อปติฏฺฐานตาย น ฐิติ, อปจฺจยตฺตา วา อุปฺปาทาภาโว, ตโต อมตสภาวตฺตา จวนาภาโว, อุปฺปาทนิโรธาภาวโต เจว ตทุภยปริจฺฉินฺนาย ฐิติยา จ อภาวโต น ฐิตึ น จุตึ น อุปปตฺตึ วทามิ. เกวลํ ปน ตํ อรูปสภาวตฺตา อปจฺจยตฺตา จ น กตฺถจิ ปติฏฺฐิตนฺติ