อิทานิ โยนิโส มนสิการสฺส อานุภาวํ ทสฺเสตุํ "โยนิโส ภิกฺขเว ภิกฺขุ มนสิ กโรนฺโต อกุสลํ ปชหติ, กุสลํ ภาเวตี"ติ วุตฺตํ. ตตฺถ โยนิโส มนสิ กโรนฺโตติ "อิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ, อยํ ทุกฺขสมุทโย อริยสจฺจํ, อยํ ทุกฺขนิโรโธ อริยสจฺจํ, อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา อริยสจฺจนฺ"ติ จตูสุ อริยสจฺเจสุ โยนิโสมนสิการํ ปวตฺเตนฺโต.

ตตฺรายํ อตฺถวิภาวนา:- ยทิปิ อิทํ สุตฺตํ อวิเสเสน เสกฺขปุคฺคลวเสน อาคตํ, จตุมคฺคสาธารณวเสน ปน สงฺเขเปเนว กมฺมฏฺฐานํ กถยิสฺสาม. โย จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานิโก โยคาวจโร "ตณฺหาวชฺชา เตภูมกา ขนฺธา ทุกฺขํ, ตณฺหา ทุกฺขสมุทโย ๒- อุภินฺนํ อปฺปวตฺติ นิโรโธ, นิโรธสมฺปาปโก มคฺโค"ติ เอวํ ปุพฺเพ เอว อาจริยสนฺติเก อุคฺคหิตจตุสจฺจกมฺมฏฺฐาโน, โส อปเรน สมเยน วิปสฺสนามคฺคํ สมารุโฬฺห สมาโน เตภูมเก ขนฺเธ "อิทํ ทุกฺขนฺ"ติ โยนิโส มนสิกโรติ, อุปาเยน ปเถน สมนฺนาหรติ เจว วิปสฺสติ จ, วิปสฺสนา หิ อิธ มนสิการสีเสน วุตฺตา. ยา ปนายนฺตสฺส ทุกฺขสฺส สมุฏฺฐาปิกา ปุริมภวิกา ตณฺหา, อยํ ทุกฺขสมุทโยติ โยนิโส มนสิกโรติ. ยสฺมา ปน อิทํ ทุกฺขํ อยญฺจ สมุทโย อิทํ ฐานํ ปตฺวา นิรุชฺฌนฺติ นปฺปวตฺตนฺติ, ตสฺมา ยทิทํ นิพฺพานํ นาม, อยํ ทุกฺขนิโรโธติ โยนิโส มนสิกโรติ. นิโรธสมฺปาปกํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ

ตตฺรายํ อุปาโย:- อภินิเวโส นาม ขนฺเธ โหติ, น วิวฏฺเฏ, ตสฺมา อยมตฺโถ:- "อิมสฺมึ กาเย ปฐวีธาตุ อาโปธาตู"ติอาทินา ๑- นเยน จตฺตาริ มหาภูตานิ ตทนุสาเรน อุปาทารูปานิ จ ปริคฺคเหตฺวา "อยํ รูปกฺขนฺโธ"ติ ววตฺถเปติ, ตํ ววตฺถาปยโต อุปฺปนฺเน ตทารมฺมเณ จิตฺตเจตสิกธมฺเม "อิเม จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธา"ติ ววตฺถเปติ, ตโต "อิเม ปญฺจกฺขนฺธา ทุกฺขนฺ"ติ ววตฺถเปติ, เต ปน สงฺเขปโต นามญฺจ รูปญฺเจติ เทฺว ภาคา โหนฺติ, อิทญฺจ นามรูปํ สเหตุ สปฺปจฺจยํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส อยํ อวิชฺชาภวตณฺหาทิโก เหตุ, อยํ อาหาราทิโก ปจฺจโยติ เหตุปจฺจเย ววตฺถเปติ. โส เตสํ ปจฺจยานญฺจ ปจฺจยุปฺปนฺนานญฺจ ยาถาวสรสลกฺขณํ ววตฺถเปตฺวา "อิเม ธมฺมา อหุตฺวา ภวนฺติ หุตฺวา นิรุชฺฌนฺติ, ตสฺมา อนิจฺจา"ติ อนิจฺจลกฺขณํ อาโรเปติ, "อุทยพฺพยปฏิปีฬิตตฺตา ทุกฺขา"ติ ทุกฺขลกฺขณํ อาโรเปติ, "อวสวตฺตนโต อนตฺตา"ติ อนตฺตลกฺขณํ อาโรเปติ.