@๕ วิ.มหา. ๔/๑๖/๑๕, ม.ม. ๑๓/๓๙๕/๓๗๘ จตสฺโส ธาตุโย วณฺโณ คนฺโธ รโส โอชา สมฺภโว สณฺฐานํ ชีวิตํ ภาโว กายปสาโท จกฺขุปสาโทติ จุทฺทส สมฺภารา. วิตฺถารโต จตสฺโส ธาตุโย ตํนิสฺสิตา วณฺณคนฺธรสโอชาสณฺฐานสมฺภโว อิติ อิมานิ ทส จตุสมุฏฺฐานิกตฺตา จตฺตาลีสํ โหนฺติ, ชีวิตํ ภาโว กายปสาโท จกฺขุปสาโทติ จตฺตาริ เอกนฺตกมฺมสมุฏฺฐานาเนวาติ อิเมสํ จตุจตฺตาลีสาย รูปานํ วเสน จตุจตฺตาลีส สมฺภารา, ยํ โลโก "เสตํ วฏฺฏํ ปุถุลํ วิสฏํ วิปุลํ จกฺขู"ติ สญฺชานนฺโต น จกฺขุํ สญฺชานาติ, โย มํสปิณฺโฑ อกฺขิกูปเก ปติฏฺฐิโต นฺหารุสุตฺตเกน มตฺถลุงฺเคน อาพทฺโธ ยตฺถ เสตมฺปิ อตฺถิ กณฺหมฺปิ โลหิตกมฺปิ ปฐวีปิ อาโปปิ เตโชปิ วาโยปิ, ยํ เสมฺหุสฺสทตฺตา เสตํ, ปิตฺตุสฺสทตฺตา กณฺหํ, รุหิรุสฺสทตฺตา โลหิตกํ, ปฐวุสฺสทตฺตา ปตฺถทฺธํ, อาปุสฺสทตฺตา ปคฺฆรติ, เตชุสฺสทตฺตา ปริฑยฺหติ, วายุสฺสทตฺตา สมฺภมติ, อิทํ สสมฺภารจกฺขุ นาม. โย ปน เอตฺถ สิโต เอตฺถ ปฏิพทฺโธ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท, อิทํ ปสาทจกฺขุ นาม. อิทํ หิ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ยถารหํ วตฺถุทฺวารภาเวน ปวตฺตติ.

โสตาทีสุปิ โสตํ ทิพฺพโสตํ มํสโสตนฺติ ทุวิธํ. เอตฺถ "ทิพฺพาย โสตธาตุยา วิสุทฺธาย อติกฺกกนฺตมานุสิกาย อุโภ สทฺเท สุณาตี"ติ อิทํ ทิพฺพโสตํ นาม. มํสโสตํ ปน สสมฺภารโสตํ ปสาทโสตนฺติ ทุวิธนฺติอาทิ สพฺพํ จกฺขุมฺหิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ตถา ฆานชิวฺหา. กาโย ปน โจปนกาโย กรชกาโย สมูหกาโย ปสาทกาโยติอาทินา พหุวิโธ. ตตฺถ:-

"กาเยน สํวุตา ธีรา อโถ วาจาย สํวุตา"ติ ๑- อยํ โจปนกาโย นาม. "อิมมฺหา กายา อญฺญํ กายํ อภินิมฺมินาตี"ติ ๒- อยํ กรชกาโย นาม. สมูหกาโย ปน วิญฺญาณสมูหวเสน อเนกวิโธ