๓. ปฐมเวทนาสุตฺตวณฺณนา

[๕๒] ตติเย เวทนาติ อารมฺมณรสํ เวทิยนฺติ อนุภวนฺตีติ เวทนา. ตา วิภาคโต ทสฺเสตุํ "สุขา เวทนา"ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สุขสทฺโท อตฺถุทฺธารวเสน ๑- เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ทุกฺขสทฺโท ปน "ชาติปิ ทุกฺขา"ติอาทีสุ ๒- ทุกฺขวตฺถุสฺมึ อาคโต. "ยสฺมา จ โข มหาลิ รูปํ ทุกฺขํ ทุกฺขานุปติตํ ทุกฺขาวกฺกนฺตนฺ"ติอาทีสุ ๓- ทุกฺขารมฺมเณ. "ทุกฺโข ปาปสฺส อุจฺจโย"ติอาทีสุ ๔- ทุกฺขปจฺจเย. "ยาวญฺจิทํ ภิกฺขเว น สุกรา อกฺขาเนน ปาปุณิตุํ, ยาว ทุกฺขา นิรยา"ติอาทีสุ ๕- ทุกฺขปจฺจยฏฺฐาเน. "สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา"ติอาทีสุ ๖- ทุกฺขเวทนายํ. อิธาปิ ทุกฺขเวทนายเมว.

วจนตโถ ปน สุขยตีติ สุขา. ทุกฺขยตีติ ทุกฺขา. น ทุกฺขา น สุขาติ อทุกฺขมสุขา, มกาโร ปทสนฺธิวเสน วุตฺโต. ตาสุ อิฏฺฐานุภวนลกฺขณา สุขา, อนิฏฺฐานุภวนลกฺขณา ทุกฺขา, อุภยวิปรีตานุภวนลกฺขณา อทุกฺขมสุขา. ตสฺมา สุขทุกฺขเวทนานํ อุปฺปตฺติ ปากฏา, น อทุกฺขมสุขาย. ยทา หิ สุขํ อุปฺปชฺชติ, สกลสรีรํ โขเภนฺตํ มทฺทนฺตํ ผรมานํ สตโธตสปฺปึ ขาทาเปนฺตํ วิย สตปากเตลํ มกฺเขนฺตํ วิย ฆฏสหสฺเสน ปริฬาหํ นิพฺพาปยมานํ วิย จ "อโห สุขํ อโห สุขนฺ"ติ วาจํ นิจฺฉารยมานเมว อุปฺปชฺชติ. ยทา ทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ, สกลสรีรํ โขเภนฺตํ มทฺทนฺตํ ผรมานํ ตตฺตผาลํ ปเวเสนฺตํ วิย วิลีนตมฺพโลหํ อาสิญฺจนฺตํ วิย จ "อโห ทุกฺขํ อโห ทุกฺขนฺ"ติ วิปลาเปนฺตเมว อุปฺปชฺชติ. อิติ สุขทุกฺขเวทนานํ อุปฺปตฺติ ปากฏา.

อทุกฺขมสุขา ปน ทุพฺพิชานา ทุทฺทีปนา อนฺธการา อวิภูตา, สา สุขทุกฺขานํ อปคเม สาตาสาตปฏิกฺเขปวเสน มชฺฌตฺตาการภูตา นยโต